ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Jinoyat belgilari va jinoyat tarkibi

Darslar 8 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
8

Jinoyat belgilari

Darslik: 39–43-betlar
MaqsadJinoyatning belgilarini, jinoyat tarkibining to‘rt elementini, ayb shakllarini va qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlarni farqlash.
Yangi so‘zlar
Jinoyat tarkibi · the composition (elements) of a crimeQasd · intent, a form of faultEhtiyotsizlik · negligence, a form of faultZaruriy mudofaa · necessary defence
Tushuntirish

Jinoyat — Jinoyat kodeksida taqiqlangan, jazo tahdidi bilan man etilgan aybli ijtimoiy xavfli qilmish (harakat yoki harakatsizlik). Uning belgilari: ijtimoiy xavflilik, qonunga xilof (huquqqa zid) bo‘lishi, ayb va jazoga loyiqlik. Jinoyat tarkibi to‘rt elementdan iborat: obyekt (qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabat, masalan, hayot yoki mulk), obyektiv tomon (qilmishning o‘zi va uning oqibati), subyekt (aqli raso, belgilangan yoshga yetgan jismoniy shaxs) va subyektiv tomon (ayb, motiv, maqsad); birortasi yo‘q bo‘lsa, jinoyat ham yo‘q. Ayb ikki shaklda bo‘ladi: qasd (shaxs qilmishning xavfliligini anglagan va oqibatni xohlagan — to‘g‘ri qasd, yoki ongli ravishda yo‘l qo‘ygan — egri qasd) va ehtiyotsizlik (o‘z-o‘ziga ishonish yoki beparvolik). Ba’zi hollarda qilmish tashqi tomondan jinoyatga o‘xshasa ham, jinoyat sanalmaydi: kam ahamiyatli qilmish, zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, jinoyatchini ushlash chog‘ida zarar yetkazish, buyruqni bajarish, asosli tavakkal, jismoniy yoki ruhiy majburlash.

Jinoyat tarkibi
ElementMazmuni
ObyektQo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabat
Obyektiv tomonQilmish va uning oqibati
SubyektAqli raso, belgilangan yoshdagi jismoniy shaxs
Subyektiv tomonAyb, motiv, maqsad
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabda biror hodisa ro‘y berganda o‘qituvchi to‘rtta savol berdi: nima bo‘ldi, kim ishtirok etdi, natija qanday bo‘ldi va bu ataylabmi yoki tasodifmi. Javoblar har xil bo‘lgani uchun xulosa ham har xil chiqdi.

Kim ishlatadi

Tergovchilar voqeani qismlarga ajratib o‘rganadi, sudyalar va himoyachilar har bir qism isbotlanganini tekshiradi, maktab intizom kengashlari voqea sababini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Xayoliy kichik hodisani (masalan, to‘kilgan stakan) oling va shu to‘rtta savolga yozma javob bering.

Namunalar
ElementBotir holati
ObyektO‘zgalar mulki
Obyektiv tomonYashirin olib ketish
SubyektJinoiy javobgarlik yoshidagi aqli raso Botir
Subyektiv tomonQasd va o‘zlashtirish maqsadi
Elementlar: Botir kechasi birovning do‘konidan telefonni olib ketdi. Obyekt — o‘zgalar mulki; obyektiv tomon — yashirin olib ketish; subyekt — jinoiy javobgarlik yoshidagi aqli raso Botir; subyektiv tomon — qasd va o‘zlashtirish maqsadi.
Ayb shakllari
QasdTo‘g‘ri qasd; Egri qasd
EhtiyotsizlikO‘z-o‘ziga ishonish; Beparvolik
Ayb shakli: Madina balkondagi og‘ir gul tuvagini mahkamlamay qo‘ydi va u pastdan o‘tayotgan odamga tushib, uni jarohatladi. Madina oqibatni xohlamagan, lekin beparvolik qilgan, ya’ni ehtiyotsizlik bo‘lishi mumkin; zaruriy mudofaa esa boshqa holat: hujum qilgan odamdan o‘zini himoya qilish.
Sinfda faoliyat

«Tarkib puzzle»: o‘qituvchi bir jinoyat holatini to‘rt qismga bo‘lib, kartochkalarga yozadi (obyekt, obyektiv tomon, subyekt, subyektiv tomon). Guruhlar kartochkalarni to‘g‘ri joyga qo‘yadi.

Mashq
1
Jinoyat tarkibining to‘rt elementini sanang.
2
To‘g‘ri qasd bilan egri qasd o‘rtasidagi farq nimada?
3
Qaysi holatda qilmish jinoyat sanalmaydi: zaruriy mudofaa yoki rejalashtirilgan o‘g‘rilik?
4
Nima uchun jinoyat tarkibining birorta elementi yetishmasa, jinoiy javobgarlik bo‘lmaydi? Asoslang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →