Darslar 8 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
8
Jinoyat belgilari
Darslik: 39–43-betlar
MaqsadJinoyatning belgilarini, jinoyat tarkibining to‘rt elementini, ayb shakllarini va qilmishning jinoiyligini istisno qiladigan holatlarni farqlash.
Yangi so‘zlar
Jinoyat tarkibi · the composition (elements) of a crimeQasd · intent, a form of faultEhtiyotsizlik · negligence, a form of faultZaruriy mudofaa · necessary defence
Tushuntirish
Jinoyat — Jinoyat kodeksida taqiqlangan, jazo tahdidi bilan man etilgan aybli ijtimoiy xavfli qilmish (harakat yoki harakatsizlik). Uning belgilari: ijtimoiy xavflilik, qonunga xilof (huquqqa zid) bo‘lishi, ayb va jazoga loyiqlik. Jinoyat tarkibi to‘rt elementdan iborat: obyekt (qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabat, masalan, hayot yoki mulk), obyektiv tomon (qilmishning o‘zi va uning oqibati), subyekt (aqli raso, belgilangan yoshga yetgan jismoniy shaxs) va subyektiv tomon (ayb, motiv, maqsad); birortasi yo‘q bo‘lsa, jinoyat ham yo‘q. Ayb ikki shaklda bo‘ladi: qasd (shaxs qilmishning xavfliligini anglagan va oqibatni xohlagan — to‘g‘ri qasd, yoki ongli ravishda yo‘l qo‘ygan — egri qasd) va ehtiyotsizlik (o‘z-o‘ziga ishonish yoki beparvolik). Ba’zi hollarda qilmish tashqi tomondan jinoyatga o‘xshasa ham, jinoyat sanalmaydi: kam ahamiyatli qilmish, zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, jinoyatchini ushlash chog‘ida zarar yetkazish, buyruqni bajarish, asosli tavakkal, jismoniy yoki ruhiy majburlash.
Namunalar
Elementlar: Botir kechasi birovning do‘konidan telefonni olib ketdi. Obyekt — o‘zgalar mulki; obyektiv tomon — yashirin olib ketish; subyekt — jinoiy javobgarlik yoshidagi aqli raso Botir; subyektiv tomon — qasd va o‘zlashtirish maqsadi.
Ayb shakli: Madina balkondagi og‘ir gul tuvagini mahkamlamay qo‘ydi va u pastdan o‘tayotgan odamga tushib, uni jarohatladi. Madina oqibatni xohlamagan, lekin beparvolik qilgan, ya’ni ehtiyotsizlik bo‘lishi mumkin; zaruriy mudofaa esa boshqa holat: hujum qilgan odamdan o‘zini himoya qilish.
Sinfda faoliyat
«Tarkib puzzle»: o‘qituvchi bir jinoyat holatini to‘rt qismga bo‘lib, kartochkalarga yozadi (obyekt, obyektiv tomon, subyekt, subyektiv tomon). Guruhlar kartochkalarni to‘g‘ri joyga qo‘yadi.
Mashq
1
Jinoyat tarkibining to‘rt elementini sanang.
Obyekt, obyektiv tomon, subyekt, subyektiv tomon.
2
To‘g‘ri qasd bilan egri qasd o‘rtasidagi farq nimada?
To‘g‘ri qasdda shaxs oqibatni xohlaydi; egri qasdda oqibatni xohlamasa ham, uning yuz berishiga ongli ravishda yo‘l qo‘yadi.
3
Qaysi holatda qilmish jinoyat sanalmaydi: zaruriy mudofaa yoki rejalashtirilgan o‘g‘rilik?
Zaruriy mudofaa, chunki u hujumdan himoyalanish bo‘lib, qonunga zid emas.
4
Nima uchun jinoyat tarkibining birorta elementi yetishmasa, jinoiy javobgarlik bo‘lmaydi? Asoslang.
Chunki jinoyat — to‘rt elementning birligi; masalan, subyekt yoshga yetmagan yoki aqli raso bo‘lmasa, shaxs qilmishini anglay olmaydi va javobgarlik asosi yo‘q.