Jinoyat belgilari
Jinoyat — Jinoyat kodeksida taqiqlangan, jazo tahdidi bilan man etilgan aybli ijtimoiy xavfli qilmish (harakat yoki harakatsizlik). Uning belgilari: ijtimoiy xavflilik, qonunga xilof (huquqqa zid) bo‘lishi, ayb va jazoga loyiqlik. Jinoyat tarkibi to‘rt elementdan iborat: obyekt (qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabat, masalan, hayot yoki mulk), obyektiv tomon (qilmishning o‘zi va uning oqibati), subyekt (aqli raso, belgilangan yoshga yetgan jismoniy shaxs) va subyektiv tomon (ayb, motiv, maqsad); birortasi yo‘q bo‘lsa, jinoyat ham yo‘q. Ayb ikki shaklda bo‘ladi: qasd (shaxs qilmishning xavfliligini anglagan va oqibatni xohlagan — to‘g‘ri qasd, yoki ongli ravishda yo‘l qo‘ygan — egri qasd) va ehtiyotsizlik (o‘z-o‘ziga ishonish yoki beparvolik). Ba’zi hollarda qilmish tashqi tomondan jinoyatga o‘xshasa ham, jinoyat sanalmaydi: kam ahamiyatli qilmish, zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, jinoyatchini ushlash chog‘ida zarar yetkazish, buyruqni bajarish, asosli tavakkal, jismoniy yoki ruhiy majburlash.
| Element | Mazmuni |
|---|---|
| Obyekt | Qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabat |
| Obyektiv tomon | Qilmish va uning oqibati |
| Subyekt | Aqli raso, belgilangan yoshdagi jismoniy shaxs |
| Subyektiv tomon | Ayb, motiv, maqsad |
Maktabda biror hodisa ro‘y berganda o‘qituvchi to‘rtta savol berdi: nima bo‘ldi, kim ishtirok etdi, natija qanday bo‘ldi va bu ataylabmi yoki tasodifmi. Javoblar har xil bo‘lgani uchun xulosa ham har xil chiqdi.
Tergovchilar voqeani qismlarga ajratib o‘rganadi, sudyalar va himoyachilar har bir qism isbotlanganini tekshiradi, maktab intizom kengashlari voqea sababini aniqlaydi.
Xayoliy kichik hodisani (masalan, to‘kilgan stakan) oling va shu to‘rtta savolga yozma javob bering.
| Element | Botir holati |
|---|---|
| Obyekt | O‘zgalar mulki |
| Obyektiv tomon | Yashirin olib ketish |
| Subyekt | Jinoiy javobgarlik yoshidagi aqli raso Botir |
| Subyektiv tomon | Qasd va o‘zlashtirish maqsadi |
| Qasd | To‘g‘ri qasd; Egri qasd |
|---|---|
| Ehtiyotsizlik | O‘z-o‘ziga ishonish; Beparvolik |
«Tarkib puzzle»: o‘qituvchi bir jinoyat holatini to‘rt qismga bo‘lib, kartochkalarga yozadi (obyekt, obyektiv tomon, subyekt, subyektiv tomon). Guruhlar kartochkalarni to‘g‘ri joyga qo‘yadi.