☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar

Darslar 16 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
16

Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar

Darslik: 89–94-betlar
MaqsadAxborotdan erkin foydalanish huquqini, kompyuter axborotiga ruxsatsiz kirish va zararli dasturlar bilan bog‘liq jinoyatlarning belgilarini tushuntirish hamda raqamli xavfsizlik qoidalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
Axborot erkinligi · freedom of information: the right to seek, receive and spread lawful informationRuxsatsiz kirish · unauthorised access to a computer system or accountZararli dastur · malware: a programme created to damage data or break into systemsKiberxavfsizlik · cybersecurity: protection of networks, devices and data
Tushuntirish

Konstitutsiya har kimga qonun taqiqlamagan axborotni izlash, olish va tarqatish huquqini beradi; bu huquq boshqalarning shaxsiy hayoti, davlat sirlari va qonunda belgilangan boshqa cheklashlar bilan chegaralanadi. Raqamli muhitda uni «Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‘g‘risida»gi, «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi va «Kiberxavfsizlik to‘g‘risida»gi qonunlar himoya qiladi. Jinoyat kodeksi kompyuter axborotiga qonunga xilof ravishda kirishni jinoyat deb biladi: parolni tanlab yoki begona hisobga kirib ma’lumotni ko‘rish, o‘zgartirish, nusxalash yoki o‘chirish shunday qilmishdir. Alohida jinoyat — tizimga ruxsatsiz kirish uchun maxsus vositalar yoki zararli dasturlarni tayyorlash, o‘tkazish va tarqatish. Bu jinoyatlar qasddan sodir etiladi, ularning obyekti axborot xavfsizligi, jabrlanuvchi esa shaxs, tashkilot yoki davlat bo‘lishi mumkin. Javobgarlik turi zarar kattaligi va oqibatga bog‘liq: yengil holatlar ma’muriy, jiddiy zarar yetkazgan yoki guruh bo‘lib sodir etilgan holatlar jinoiy javobgarlikka olib keladi.

Namunalar
Dilfuza do‘stining ijtimoiy tarmoq parolini taxmin qilib, uning yozishmalarini o‘qidi va bir rasmini o‘chirib tashladi. U do‘stining roziligisiz hisobga kirgani va ma’lumotni o‘zgartirgani uchun qonun buzgan bo‘ladi, «hazil edi» deyish javobgarlikni yo‘qqa chiqarmaydi.
Dasturchi Sherzod o‘z o‘quv loyihasini yozib, uni faqat o‘z kompyuterida sinadi va o‘zining faylini shifrlab ko‘rdi. Hech kimning tizimiga kirmagani va zarar yetkazmagani uchun bu qilmishda jinoyat belgilari yo‘q; boshqalarga tarqatilsa, boshqa gap bo‘lardi.
Sinfda faoliyat

O‘quv mashg‘uloti: sinf kuchli parol qoidalarini birgalikda tuzadi (uzunlik, belgilar xilma-xilligi, har xizmat uchun boshqa parol, ikki bosqichli tasdiq). Hech kim o‘z haqiqiy parolini aytmaydi yoki yozmaydi.

Mashq
1
Konstitutsiya axborotga oid qanday huquqni beradi va uning chegarasi nima?
2
Ruxsatsiz kirish jinoyatining uchta mumkin bo‘lgan shaklini ayting.
3
Kimdir sizga havola yuborib, «bank kartangiz bloklandi, kodni kiriting» dedi. Nima qilasiz?
4
Nima uchun zararli dasturni faqat «tarqatmay, o‘zim saqlayman» deyish yetarli bo‘lmasligi mumkin? Asoslang.