O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti va byudjet huquqi
Byudjet — davlat va hududiy organlar vazifalarini bajarishi uchun pul mablag‘larini yig‘ish va sarflash shakli, ya’ni bir yillik daromad va xarajatlar rejasidir. Byudjet huquqi shu mablag‘larni tashkil etish, taqsimlash va ishlatishga oid normalar majmuyi bo‘lib, asosiy manbayi — Byudjet kodeksi. Davlat byudjeti ko‘p pog‘onali tizimdan iborat: respublika byudjeti, Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahri hamda tuman va shahar byudjetlari. Moliya yili 1-yanvardan 31-dekabrgacha davom etadi. Byudjet tizimi yagonalik, ochiqlik, maqsadlilik, balanslilik va ishtirokchilarning javobgarligi kabi tamoyillarga tayanadi, shu bois xarajat qonunda ko‘rsatilgan maqsadga sarflanishi va hisobot ommaga ochiq bo‘lishi kerak. Byudjet jarayoni to‘rt bosqichdan iborat: loyihani tayyorlash (hukumat), ko‘rib chiqish va tasdiqlash (parlament qonun bilan), ijro etish hamda ijro hisoboti va nazorat. Daromadlar tushumi xarajatdan kam bo‘lsa, tanqislik yuzaga keladi va u qarz olish yoki boshqa manbalar hisobiga qoplanadi.
Bir o‘quvchi haftasini byudjet kabi rejalashtirdi: 168 soatni uyqu, maktab, o‘qish va dam olishga bo‘ldi, hafta oxirida rejani haqiqiy natija bilan solishtirdi. Qaysi soat ortiqcha ketganini ko‘rib, keyingi hafta rejani to‘g‘riladi. (Bu faqat o‘xshatish.)
Tuman moliya bo‘limlarining tahlilchilari yillik rejani tuzadi, parlament apparati xodimlari byudjet loyihalarini ko‘rib chiqadi, maktab buxgalterlari xarajat hisobotini tayyorlaydi.
Ertangi kuningiz soatlarini byudjet kabi rejalashtiring va kechqurun rejani haqiqiy kun bilan solishtiring.
Mahalla byudjeti simulyatsiyasi: sinf xayoliy «tuman» uchun daromad va xarajat jadvalini tuzadi, tanqislik chiqsa uni qanday qoplash mumkinligini muhokama qiladi (faqat o‘quv mashqi).