☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti va byudjet huquqi

Darslar 19 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
19

O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti va byudjet huquqi

Darslik: 104–108-betlar
MaqsadByudjet va byudjet huquqi tushunchalarini, davlat byudjetining tuzilishi, prinsiplari va byudjet jarayoni bosqichlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Byudjet · the plan of a state’s revenues and expenditures for a financial yearByudjet jarayoni · the process of drafting, approving, executing and reporting on budgetsMoliya yili · the financial year, 1 January to 31 DecemberByudjet tanqisligi · deficit: expenditure exceeding revenue
Tushuntirish

Byudjet — davlat va hududiy organlar vazifalarini bajarishi uchun pul mablag‘larini yig‘ish va sarflash shakli, ya’ni bir yillik daromad va xarajatlar rejasidir. Byudjet huquqi shu mablag‘larni tashkil etish, taqsimlash va ishlatishga oid normalar majmuyi bo‘lib, asosiy manbayi — Byudjet kodeksi. Davlat byudjeti ko‘p pog‘onali tizimdan iborat: respublika byudjeti, Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahri hamda tuman va shahar byudjetlari. Moliya yili 1-yanvardan 31-dekabrgacha davom etadi. Byudjet tizimi yagonalik, ochiqlik, maqsadlilik, balanslilik va ishtirokchilarning javobgarligi kabi tamoyillarga tayanadi, shu bois xarajat qonunda ko‘rsatilgan maqsadga sarflanishi va hisobot ommaga ochiq bo‘lishi kerak. Byudjet jarayoni to‘rt bosqichdan iborat: loyihani tayyorlash (hukumat), ko‘rib chiqish va tasdiqlash (parlament qonun bilan), ijro etish hamda ijro hisoboti va nazorat. Daromadlar tushumi xarajatdan kam bo‘lsa, tanqislik yuzaga keladi va u qarz olish yoki boshqa manbalar hisobiga qoplanadi.

Namunalar
Tuman hokimligi yangi yil uchun mahalliy byudjet loyihasini tuzib, daromad (soliq tushumlari) va xarajat (maktab, yo‘l, ko‘kalamzorlashtirish) qismlarini ko‘rsatdi. Bu byudjet jarayonining birinchi — tayyorlash bosqichi.
Yil oxirida moliya organi byudjet ijrosi bo‘yicha hisobot e’lon qildi va qancha mablag‘ qaysi maqsadga sarflangini ko‘rsatdi. Bu ochiqlik tamoyiliga mos keladi va ijro hamda nazorat bosqichiga kiradi.
Sinfda faoliyat

Mahalla byudjeti simulyatsiyasi: sinf xayoliy «tuman» uchun daromad va xarajat jadvalini tuzadi, tanqislik chiqsa uni qanday qoplash mumkinligini muhokama qiladi (faqat o‘quv mashqi).

Mashq
1
Moliya yili qachon boshlanadi va qachon tugaydi?
2
Byudjet jarayonining to‘rt bosqichini ketma-ketlikda yozing.
3
Xayoliy tuman byudjetida daromad 62 mln so‘m, xarajat 70 mln so‘m. Tanqislik necha mln so‘m?
4
Nima uchun byudjet ma’lumotlari ochiq bo‘lishi kerak? Asoslang.