Davlat kreditining huquqiy asoslari
Davlat krediti — davlat byudjet tanqisligini qoplash va muhim ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarni moliyalash uchun yuridik va jismoniy shaxslarning vaqtincha bo‘sh turgan mablag‘larini qarzga jalb etishi bilan bog‘liq munosabatlardir. Bu munosabatlarda davlat qarz oluvchi bo‘ladi, ikkinchi tomon esa qarz beruvchi; ba’zan davlat o‘zi ham qarz berishi mumkin. Davlat krediti to‘rt prinsipga tayanadi: qaytarilish, muddatlilik, haq to‘lash (foiz) va ixtiyoriylik, ya’ni qarz majburan emas, ixtiyoriy ravishda beriladi. Asosiy shakli — davlat qimmatli qog‘ozlari (obligatsiyalar) va zayomlar; qarz mablag‘i ichki bozordan yoki xalqaro moliya tashkilotlari va boshqa davlatlardan jalb etilishi mumkin, shunga ko‘ra davlat qarzi ichki va tashqiga bo‘linadi. Qarz majburiyatlari qonun bilan belgilangan tartibda, byudjet orqali nazorat ostida olinadi va to‘lanadi. Davlat qarzi muayyan chegaradan oshib ketsa, kelgusi avlodlar zimmasiga og‘ir yuk tushadi, shu sababli qarz hajmini cheklash va uning sarflanishini ochiq hisobot qilish muhim.
| Prinsiplar | Qaytarilish; Muddatlilik; Haq to‘lash (foiz); Ixtiyoriylik |
|---|---|
| Davlat qarzi | Ichki – ichki bozordan; Tashqi – xalqaro tashkilotlar va davlatlardan |
Sinf hunarmandchilik materiallarini oldindan olish uchun jamg‘armadan qarz oldi. Qarz hunarmandchilik mahsulotlari sotilgach, kichik qo‘shimcha bilan qaytarildi. Shartlar oldindan hammaga ma’lum bo‘lgani uchun hamma ixtiyoriy rozi bo‘ldi. (Bu faqat kichik o‘xshatish.)
Moliya vazirligining qarz boshqaruvi mutaxassislari qarz yukini hisoblaydi, bank tahlilchilari qimmatli qog‘ozlarni baholaydi, auditorlar qarz mablag‘i qanday ishlatilganini tekshiradi.
Biror narsani qarzga berish yoki olishdan oldin so‘raydigan uchta savolni yozing: qancha, qachon qaytariladi, qo‘shimcha nima.
Debat: «Davlat qarzi foydali bo‘lishi mumkinmi?» Bir guruh foydasini (infratuzilma), ikkinchi guruh xavfini (qarz yuki) bayon qiladi, so‘ng ikkala tomonning dalillari jamlanadi.