Yakuniy takrorlash: oila, jinoyat, moliya, ekologiya va protsessual huquq
Darslar 27 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
27
Yakuniy takrorlash: darslikning beshta bo‘limi
Takrorlash: darslikning 1–28-§§ (4–139-betlar)
MaqsadDarslikning beshta bo‘limidagi asosiy tushunchalarni bir-biri bilan bog‘lab takrorlash, yosh chegaralari, muddatlar va stavkalarni mustahkamlash hamda imtihon uslubidagi vaziyatli topshiriqlarni (kazuslarni) yechish.
Yangi so‘zlar
Huquq tarmog‘i · a branch of law: a group of norms regulating one kind of social relationsYuridik fakt · a legal fact: an event or act that creates, changes or ends legal relations (for example, registering a marriage or committing a crime)Javobgarlik turi · a kind of liability: disciplinary, administrative, civil-law or criminalKazus · a case study: a short situation that is solved by applying legal rules
Tushuntirish
Bu yil o‘rganilgan beshta bo‘lim turli munosabatlarni tartibga soladi, ammo ular bir-biri bilan chambarchas bog‘langan. Oila huquqi nikoh FHDYo organida ro‘yxatdan o‘tgan paytdan boshlanadigan er-xotin, ota-ona va bola munosabatlarini (nikoh yoshi — ikkala jins uchun 18, umumiy mulk, nikoh shartnomasi, aliment) tartibga soladi; bu majburiyatlar jiddiy buzilsa, masalan, sud qarori bilan belgilangan alimentdan bo‘yin tovlansa, jinoyat huquqi qo‘llanadi. Jinoyat huquqi qaysi qilmish jinoyat ekanini belgilaydi: jinoyat tarkibining to‘rt elementi mavjud bo‘lishi, subyekt esa aqli raso va javobgarlik yoshiga (umumiy qoida — 16, Kodeksda sanab o‘tilgan ayrim og‘ir jinoyatlar uchun — 14, og‘irlashtiruvchi holatlarda qasddan odam o‘ldirish uchun — 13 yosh) yetgan bo‘lishi kerak. Moliya huquqi davlat pul jamg‘armalarini — byudjetni (moliya yili 1-yanvardan 31-dekabrgacha), soliqlarni (QQS va jismoniy shaxslar daromad solig‘i — 12 foiz) va davlat kreditini, ekologiya huquqi esa tabiatni muhofaza qilishni va «ifloslantiruvchi to‘laydi» qoidasini tartibga soladi. Protsessual huquq bu qoidalar qanday tartibda qo‘llanishini ko‘rsatadi: aybsizlik prezumpsiyasi, sudning mustaqilligi, tomonlarning tortishuvi va faqat qonuniy yo‘l bilan olingan dalillar. Kazus yechishda uch savolga javob bering: qaysi munosabat buzilgan (tarmoq), kim va necha yoshda (subyekt), qanday oqibat va qaysi javobgarlik turi kelib chiqadi.
Namunalar
Kazus: 17 yoshli Sardor sinfdoshining ijtimoiy tarmoqdagi hisobiga parolni taxmin qilib kirdi va undagi fayllarni o‘chirdi. Tahlil: obyekt — axborot xavfsizligi va shaxsiy hayot daxlsizligi; subyekt 16 yoshdan katta, shuning uchun javobgarlik masalasi ko‘riladi; zarar va oqibatga qarab ma’muriy yoki jinoiy javobgarlik, alohida esa zararni qoplash (fuqarolik-huquqiy javobgarlik) hal qilinadi. Ish tergov yoki sudga yetsa, u hukm qonuniy kuchga kirguncha aybsiz hisoblanadi, voyaga yetmagani uchun esa himoyachi ishtiroki majburiy.
Kazus: korxona ruxsatsiz ravishda daryoga chiqindi suv oqizdi va baliqlar nobud bo‘ldi. Ekologiya huquqi: korxona zararni qoplaydi («ifloslantiruvchi to‘laydi»), mas’ul shaxsga ma’muriy jarima, og‘ir oqibat bo‘lsa jinoiy javobgarlik qo‘llanishi mumkin. Moliya huquqi: undirilgan jarima byudjet daromadiga tushadi. Protsessual huquq: suv namunalari tahlili (ekspert xulosasi) kabi dalillar qonuniy tartibda yig‘ilishi kerak.
Sinfda faoliyat
Kazuslar stansiyasi: sinf beshta guruhga bo‘linadi; har bir guruh darslikning bitta bo‘limi bo‘yicha o‘zi uydirma kazus tuzib, keyingi guruhga uzatadi. Guruhlar «tarmoq — subyekt — oqibat» sxemasi bo‘yicha yechim yozadi va uni sinfga asoslab beradi. Haqiqiy shaxslar va voqealardan foydalanilmaydi.
Mashq
1
Nikoh yoshini, alimentdan bo‘yin tovlashning jinoiy belgisini va ajralgan er-xotinning umumiy mulkni bo‘lish talabi uchun da’vo muddatini yozing.
Nikoh yoshi — ikkala jins uchun 18; sud qarori bilan undirilishi lozim bo‘lgan mablag‘ni jami ikki oydan ortiq muddat to‘lamaslik; da’vo muddati — uch yil.
2
Narxi QQSsiz 350 000 so‘m bo‘lgan mahsulot uchun 12 foiz QQS necha so‘mni tashkil etadi?
42000
3
Jinoyat tarkibining to‘rt elementini va ayb shakllarini sanang.
Obyekt, obyektiv tomon, subyekt, subyektiv tomon; ayb shakllari — qasd (to‘g‘ri va egri) va ehtiyotsizlik (o‘z-o‘ziga ishonish va beparvolik).
4
Nima uchun oila, jinoyat yoki moliya huquqi qoidalari protsessual huquqsiz amalda to‘liq ishlay olmaydi? Asoslang.
Chunki moddiy qoidalar faqat nima mumkin va nima mumkin emasligini aytadi; huquq buzilganda uni kim, qanday tartibda, qaysi dalillar asosida tiklashini protsessual qoidalar belgilaydi va shu bilan o‘zboshimchalikning oldini oladi.