ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Yakuniy takrorlash: oila, jinoyat, moliya, ekologiya va protsessual huquq

Darslar 27 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
27

Yakuniy takrorlash: darslikning beshta bo‘limi

Takrorlash: darslikning 1–28-§§ (4–139-betlar)
MaqsadDarslikning beshta bo‘limidagi asosiy tushunchalarni bir-biri bilan bog‘lab takrorlash, yosh chegaralari, muddatlar va stavkalarni mustahkamlash hamda imtihon uslubidagi vaziyatli topshiriqlarni (kazuslarni) yechish.
Yangi so‘zlar
Huquq tarmog‘i · a branch of law: a group of norms regulating one kind of social relationsYuridik fakt · a legal fact: an event or act that creates, changes or ends legal relations (for example, registering a marriage or committing a crime)Javobgarlik turi · a kind of liability: disciplinary, administrative, civil-law or criminalKazus · a case study: a short situation that is solved by applying legal rules
Tushuntirish

Bu yil o‘rganilgan beshta bo‘lim turli munosabatlarni tartibga soladi, ammo ular bir-biri bilan chambarchas bog‘langan. Oila huquqi nikoh FHDYo organida ro‘yxatdan o‘tgan paytdan boshlanadigan er-xotin, ota-ona va bola munosabatlarini (nikoh yoshi — ikkala jins uchun 18, umumiy mulk, nikoh shartnomasi, aliment) tartibga soladi; bu majburiyatlar jiddiy buzilsa, masalan, sud qarori bilan belgilangan alimentdan bo‘yin tovlansa, jinoyat huquqi qo‘llanadi. Jinoyat huquqi qaysi qilmish jinoyat ekanini belgilaydi: jinoyat tarkibining to‘rt elementi mavjud bo‘lishi, subyekt esa aqli raso va javobgarlik yoshiga (umumiy qoida — 16, Kodeksda sanab o‘tilgan ayrim og‘ir jinoyatlar uchun — 14, og‘irlashtiruvchi holatlarda qasddan odam o‘ldirish uchun — 13 yosh) yetgan bo‘lishi kerak. Moliya huquqi davlat pul jamg‘armalarini — byudjetni (moliya yili 1-yanvardan 31-dekabrgacha), soliqlarni (QQS va jismoniy shaxslar daromad solig‘i — 12 foiz) va davlat kreditini, ekologiya huquqi esa tabiatni muhofaza qilishni va «ifloslantiruvchi to‘laydi» qoidasini tartibga soladi. Protsessual huquq bu qoidalar qanday tartibda qo‘llanishini ko‘rsatadi: aybsizlik prezumpsiyasi, sudning mustaqilligi, tomonlarning tortishuvi va faqat qonuniy yo‘l bilan olingan dalillar. Kazus yechishda uch savolga javob bering: qaysi munosabat buzilgan (tarmoq), kim va necha yoshda (subyekt), qanday oqibat va qaysi javobgarlik turi kelib chiqadi.

Bo‘limAsosiy qoida yoki raqam
Oila huquqiNikoh FHDYo organida ro‘yxatdan o‘tgan paytdan; nikoh yoshi – ikkala jins uchun 18
Jinoyat huquqiJinoyat tarkibining 4 elementi; yosh: 16, ayrim jinoyatlar 14, og‘irlashtiruvchi qasddan odam o‘ldirish 13
Moliya huquqiMoliya yili 1-yanvardan 31-dekabrgacha; QQS va daromad solig‘i – 12%
Ekologiya huquqi«Ifloslantiruvchi to‘laydi» qoidasi
Protsessual huquqAybsizlik prezumpsiyasi, sud mustaqilligi, tomonlar bahsi, qonuniy dalillar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Katta qoidalar to‘plamini o‘qishdan oldin bir o‘quvchi bir varaqli xarita tuzdi: qaysi bo‘lim qaysi holatga tegishli va har safar qanday uchta savol berish kerak. Shundan keyin kerakli qoidani tez topdi.

Kim ishlatadi

Huquqshunoslar va huquq talabalari holatga mos qoidani qidiradi, sudyalar voqeani tegishli qonun bilan bog‘laydi, davlat xizmatchilari qaysi qoida qo‘llanishini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab qoidalarining bir varaqli xaritasini tuzing: sarlavhalar va har biri ostida bittadan misol.

Namunalar
Kazus: 17 yoshli Sardor sinfdoshining ijtimoiy tarmoqdagi hisobiga parolni taxmin qilib kirdi va undagi fayllarni o‘chirdi. Tahlil: obyekt — axborot xavfsizligi va shaxsiy hayot daxlsizligi; subyekt 16 yoshdan katta, shuning uchun javobgarlik masalasi ko‘riladi; zarar va oqibatga qarab ma’muriy yoki jinoiy javobgarlik, alohida esa zararni qoplash (fuqarolik-huquqiy javobgarlik) hal qilinadi. Ish tergov yoki sudga yetsa, u hukm qonuniy kuchga kirguncha aybsiz hisoblanadi, voyaga yetmagani uchun esa himoyachi ishtiroki majburiy.
Kazus: korxona ruxsatsiz ravishda daryoga chiqindi suv oqizdi va baliqlar nobud bo‘ldi. Ekologiya huquqi: korxona zararni qoplaydi («ifloslantiruvchi to‘laydi»), mas’ul shaxsga ma’muriy jarima, og‘ir oqibat bo‘lsa jinoiy javobgarlik qo‘llanishi mumkin. Moliya huquqi: undirilgan jarima byudjet daromadiga tushadi. Protsessual huquq: suv namunalari tahlili (ekspert xulosasi) kabi dalillar qonuniy tartibda yig‘ilishi kerak.
Sinfda faoliyat

Kazuslar stansiyasi: sinf beshta guruhga bo‘linadi; har bir guruh darslikning bitta bo‘limi bo‘yicha o‘zi uydirma kazus tuzib, keyingi guruhga uzatadi. Guruhlar «tarmoq — subyekt — oqibat» sxemasi bo‘yicha yechim yozadi va uni sinfga asoslab beradi. Haqiqiy shaxslar va voqealardan foydalanilmaydi.

Mashq
1
Nikoh yoshini, alimentdan bo‘yin tovlashning jinoiy belgisini va ajralgan er-xotinning umumiy mulkni bo‘lish talabi uchun da’vo muddatini yozing.
2
Narxi QQSsiz 350 000 so‘m bo‘lgan mahsulot uchun 12 foiz QQS necha so‘mni tashkil etadi?
3
Jinoyat tarkibining to‘rt elementini va ayb shakllarini sanang.
4
Nima uchun oila, jinoyat yoki moliya huquqi qoidalari protsessual huquqsiz amalda to‘liq ishlay olmaydi? Asoslang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →