ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar: korrupsiya

Darslar 14 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
14

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar

Darslik: 81–85-betlar
MaqsadKorrupsiya tushunchasi va belgilarini, pora olish, pora berish va vositachilik jinoyatlarini hamda korrupsiyaga qarshi kurash vositalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Korrupsiya · corruption, abuse of an official position for personal or others’ gainPora · a bribe, an unlawful benefit given to an officialManfaatlar to‘qnashuvi · conflict of interestMansabni suiiste’mol qilish · abuse of office
Tushuntirish

Davlat hokimiyati organlari xalq manfaati uchun ishlashi kerak, mansabdor shaxs esa o‘z vakolatidan shaxsiy foyda ko‘rish uchun foydalanmasligi shart. Korrupsiya deb mansabdor shaxsning o‘z mansab yoki xizmat mavqeyidan shaxsiy yoki boshqa shaxslar manfaatida qonunga xilof foydalanishiga aytiladi; uning belgilari — xizmat vakolati, qonunga zid manfaat va jamiyatga zarar. Pora olish — mansabdorning o‘z vakolati doirasidagi harakat (yoki harakatsizlik) uchun pul, mulk yoki boshqa naflar olishi; pora berish va pora olish-berishda vositachilik ham alohida jinoyatlar sanaladi, ya’ni nafaqat oluvchi, balki beruvchi ham javobgarlikka tortiladi. «Hurmat belgisi» sifatidagi oddiy sovg‘a bilan pora o‘rtasidagi chegara shundaki, sovg‘a xizmat harakatiga ta’sir qilish maqsadida berilmaydi va qonunda ruxsat etilgan qiymatdan oshmaydi. O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash «Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi qonunga (2017), mansabdorlarning daromad deklaratsiyalariga, manfaatlar to‘qnashuvini oldini olish qoidalariga va maxsus davlat organiga tayanadi; fuqaro ham o‘ziga qaratilgan talabni qonuniy yo‘l bilan xabar qilishi mumkin. Jazo ko‘pincha mulkni musodara qilish va muayyan lavozimlarni egallash huquqidan mahrum qilishni ham o‘z ichiga oladi.

Korrupsiya
BelgilariXizmat vakolati; Qonunga zid manfaat; Jamiyatga zarar
JinoyatlarPora olish; Pora berish; Pora olish-berishda vositachilik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabda musiqa xonasi vaqtlari e’lon taxtasidagi ro‘yxat bo‘yicha navbat bilan berildi. Bir o‘quvchi navbatdan oldinroq o‘tmoqchi bo‘lganda, unga ro‘yxat hamma uchun bir xil ekani xushmuomalalik bilan aytildi. Shu bilan tartib saqlanib qoldi.

Kim ishlatadi

Moslik (komplayens) xodimlari qoidalarga amal qilinishini kuzatadi, auditorlar hisob-kitobni tekshiradi, davlat xaridlari xodimlari ochiq tanlov o‘tkazadi, jurnalistlar xizmatlar narxlari ochiqligini yoritadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabdagi biror navbat yoki ro‘yxatni kuzating va uni adolatli qiladigan narsalarni yozing (ochiq ro‘yxat, bir xil qoida va hokazo).

Namunalar
Pora: inspektor korxona rahbariga tekshiruv natijasini «yaxshi» yozish evaziga pul so‘radi. Bu — xizmat harakati evaziga talab qilingan pora; rahbar to‘lamasdan, qonuniy tartibda ichki nazorat yoki huquqni muhofaza organlariga murojaat qilishi kerak.
Manfaatlar to‘qnashuvi: tender komissiyasi a’zosi o‘z qarindoshi kompaniyasi ishtirok etayotgan tanlovda qaror chiqarishdan o‘zini chetlashtirishi kerak, chunki shaxsiy manfaat xizmat vazifasiga ta’sir qilishi mumkin.
Sinfda faoliyat

Tahlil mashqi: «Sovg‘a yoki pora?» — o‘qituvchi 5 uydirma vaziyatni beradi (masalan, o‘qituvchiga gul, ariza tezlashtirish evaziga pul); guruhlar belgilarini sanab, qaror chiqaradi.

Mashq
1
Korrupsiya nima?
2
Pora olish bilan pora berish o‘rtasida qanday farq bor? Ikkalasi ham jinoyatmi?
3
Mansabdor «sovg‘a» qabul qilish bilan pora olish o‘rtasidagi chegarani qanday belgilash mumkin?
4
Nima uchun korrupsiya jamiyat uchun xavfli? Ikki sabab yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →