Darslar 14 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
14
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar
Darslik: 81–85-betlar
MaqsadKorrupsiya tushunchasi va belgilarini, pora olish, pora berish va vositachilik jinoyatlarini hamda korrupsiyaga qarshi kurash vositalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Korrupsiya · corruption, abuse of an official position for personal or others’ gainPora · a bribe, an unlawful benefit given to an officialManfaatlar to‘qnashuvi · conflict of interestMansabni suiiste’mol qilish · abuse of office
Tushuntirish
Davlat hokimiyati organlari xalq manfaati uchun ishlashi kerak, mansabdor shaxs esa o‘z vakolatidan shaxsiy foyda ko‘rish uchun foydalanmasligi shart. Korrupsiya deb mansabdor shaxsning o‘z mansab yoki xizmat mavqeyidan shaxsiy yoki boshqa shaxslar manfaatida qonunga xilof foydalanishiga aytiladi; uning belgilari — xizmat vakolati, qonunga zid manfaat va jamiyatga zarar. Pora olish — mansabdorning o‘z vakolati doirasidagi harakat (yoki harakatsizlik) uchun pul, mulk yoki boshqa naflar olishi; pora berish va pora olish-berishda vositachilik ham alohida jinoyatlar sanaladi, ya’ni nafaqat oluvchi, balki beruvchi ham javobgarlikka tortiladi. «Hurmat belgisi» sifatidagi oddiy sovg‘a bilan pora o‘rtasidagi chegara shundaki, sovg‘a xizmat harakatiga ta’sir qilish maqsadida berilmaydi va qonunda ruxsat etilgan qiymatdan oshmaydi. O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash «Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi qonunga (2017), mansabdorlarning daromad deklaratsiyalariga, manfaatlar to‘qnashuvini oldini olish qoidalariga va maxsus davlat organiga tayanadi; fuqaro ham o‘ziga qaratilgan talabni qonuniy yo‘l bilan xabar qilishi mumkin. Jazo ko‘pincha mulkni musodara qilish va muayyan lavozimlarni egallash huquqidan mahrum qilishni ham o‘z ichiga oladi.
Namunalar
Pora: inspektor korxona rahbariga tekshiruv natijasini «yaxshi» yozish evaziga pul so‘radi. Bu — xizmat harakati evaziga talab qilingan pora; rahbar to‘lamasdan, qonuniy tartibda ichki nazorat yoki huquqni muhofaza organlariga murojaat qilishi kerak.
Manfaatlar to‘qnashuvi: tender komissiyasi a’zosi o‘z qarindoshi kompaniyasi ishtirok etayotgan tanlovda qaror chiqarishdan o‘zini chetlashtirishi kerak, chunki shaxsiy manfaat xizmat vazifasiga ta’sir qilishi mumkin.
Sinfda faoliyat
Tahlil mashqi: «Sovg‘a yoki pora?» — o‘qituvchi 5 uydirma vaziyatni beradi (masalan, o‘qituvchiga gul, ariza tezlashtirish evaziga pul); guruhlar belgilarini sanab, qaror chiqaradi.
Mashq
1
Korrupsiya nima?
Mansabdorning xizmat mavqeidan shaxsiy yoki boshqalar manfaati uchun qonunga xilof foydalanishi.
2
Pora olish bilan pora berish o‘rtasida qanday farq bor? Ikkalasi ham jinoyatmi?
Pora olish — mansabdorning pora qabul qilishi; pora berish — uni taklif qilib berish; ikkalasi ham alohida jinoyat.
3
Mansabdor «sovg‘a» qabul qilish bilan pora olish o‘rtasidagi chegarani qanday belgilash mumkin?
Sovg‘a xizmat harakatiga ta’sir qilmaydi va qonunda ruxsat etilgan qiymatdan oshmaydi; pora esa xizmat harakati evaziga beriladi.
4
Nima uchun korrupsiya jamiyat uchun xavfli? Ikki sabab yozing.
Chunki qonun va tenglikni buzadi (xizmatlar pulga ega bo‘lganga beriladi) va davlatga bo‘lgan ishonchni hamda iqtisodiyotni susaytiradi.