Darslar 22 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
22
Tabiatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari
Darslik: 118–121-betlar
MaqsadEkologiya huquqining manbalari, maqsadi va tamoyillarini tushuntirish hamda fuqaroning ekologik huquq va burchlarini ajratish.
Yangi so‘zlar
Ekologiya huquqi · the branch of law regulating relations between society and natureTabiiy resurslar · natural resources: land, subsoil, water, plants and animalsEkologik xavfsizlik · environmental safety: protection of people and nature from harmful impactsEkologik ekspertiza · environmental assessment of projects before they are carried out
Tushuntirish
Ekologiya huquqi jamiyat va tabiat o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi huquq tarmog‘i bo‘lib, uning asosiy manbayi — Konstitutsiya. Konstitutsiya har kimning qulay atrof-muhitga bo‘lgan huquqini e’tirof etadi, fuqarolarni esa tabiatga ehtiyotkor munosabatda bo‘lishga majbur qiladi; yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi umummilliy boylik hisoblanadi va davlat muhofazasidadir. Konstitutsiyadan keyin «Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi Qonun, suv, yer, o‘rmon, atmosfera havosi va hayvonot dunyosini muhofaza qilishga oid maxsus qonunlar hamda O‘zbekiston qo‘shilgan xalqaro shartnomalar turadi. Maqsad — inson va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlikni saqlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va hozirgi hamda kelajak avlodlarning sog‘lom muhitda yashashini ta’minlash. Tamoyillar orasida qonuniylik, ochiqlik, tabiiy resurslardan barqaror foydalanish, zararni oldini olish va «ifloslantiruvchi to‘laydi» qoidasi bor. Orol dengizining qurishi nooqilona suv olish ekologik falokatga olib kelishining ko‘rsatkichi bo‘lib, tabiatni huquqiy muhofaza qilish nega zarurligini isbotlaydi.
Namunalar
Qurilish kompaniyasi daryo bo‘yida zavod qurmoqchi. Loyiha oldindan ekologik ekspertizadan o‘tishi, chiqindi suv tozalash tizimi ko‘rsatilishi kerak. Bu zararni oldini olish tamoyiliga mos keladi.
Mahalla aholisi ariq bo‘yiga daraxt ekib, chiqindini maxsus joyga to‘kadi. Ular qulay muhit huquqidan foydalanish bilan birga atrof-muhitga ehtiyotkor munosabatda bo‘lish burchini ham bajarmoqda.
Sinfda faoliyat
Ekologik xarita: sinf maktab va mahalla atrofidagi ekologik muammolarni (chiqindi, changli yo‘l, suv tejash) xaritaga tushiradi va har biriga qonuniy yechim taklif qiladi; tashqarida ish faqat o‘qituvchi bilan.
Mashq
1
Ekologiya huquqining asosiy manbayi nima?
Konstitutsiya.
2
Fuqarolarning ekologik huquqi va burchini bittadan ayting.
Huquq — qulay atrof-muhit; burch — tabiatga ehtiyotkor munosabatda bo‘lish.
3
«Ifloslantiruvchi to‘laydi» qoidasini bir uydirma misolda izohlang.
Zavod daryoga zararli chiqindi tashlab, baliqlar nobud bo‘lsa, zararni tuzatish va yetkazilgan zararni qoplash xarajatlarini zavod ko‘taradi.
4
Nima uchun Orol dengizi misoli ekologik huquqda muhim?
U nooqilona suv olish butun mintaqaga ijtimoiy, iqtisodiy va sog‘liq zarari keltirishini ko‘rsatadi; shu bois resurslardan oqilona foydalanish va muhofaza zarur.