Darslar 12 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
12
Tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar
Darslik: 68–73-betlar
MaqsadTinchlik va insoniyat xavfsizligiga qarshi jinoyatlarni (agressiya, genotsid, terrorizm va boshqalar) hamda O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlarni (davlatga xoinlik, josuslik, konstitutsiyaviy tuzumga tajovuz) ajratish.
Yangi so‘zlar
Agressiya · aggression, an unlawful war or armed attack on another stateGenotsid · genocide, acts aimed at destroying a national, ethnic, racial or religious groupTerrorizm · terrorism, violence or threats to intimidate society and influence decisionsKonstitutsiyaviy tuzum · the constitutional order, the basic principles of the state system
Tushuntirish
Jinoyat kodeksida tinchlik va insoniyat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar alohida bobda berilgan: urushni targ‘ib qilish, agressiya, urush qonun va udumlarini buzish, genotsid, yollanish, terrorizm, terrorizmni moliyalashtirish va millatlar yoki dinlar o‘rtasida adovat qo‘zg‘atish. Bu jinoyatlarning obyekti — tinchlik, tinch yashash va insoniyatning yashash huquqi; ular xalqaro huquq normalari bilan ham taqiqlangan (masalan, BMT Nizomi kuch ishlatishni cheklaydi, 1948-yilgi Genotsid konvensiyasi esa genotsidni xalqaro jinoyat deb belgilaydi). Terrorizm esa aholini qo‘rqitish va qarorlarga ta’sir qilish maqsadida zo‘ravonlik yoki uning tahdididan foydalanishdir; uning tayyorgarligi, moliyalashtirilishi yoki haqidagi ma’lumotni yashirish ham javobgarlik keltirishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlarga davlatga xoinlik, josuslik, qo‘poruvchilik, davlat sirini oshkor qilish va konstitutsiyaviy tuzumga zo‘ravonlik bilan tajovuz qilish kiradi; konstitutsiyaviy tuzum deganda mamlakatning davlat tuzilishi asoslari, hokimiyatning tashkil etilishi va inson huquqlari tizimi tushuniladi. Davlat va jamiyat xavfsizligini himoya qilish inson huquqlarini cheklash uchun bahona bo‘lmasligi kerak: choralar qonunga asoslangan, mutanosib va sud nazoratida bo‘lishi shart.
Namunalar
Genotsid: biror guruhni millati yoki dini uchun jismonan yo‘q qilishga qaratilgan harakatlar jinoyat bo‘lib, ular xalqaro huquqda ham eng og‘ir jinoyatlar qatoriga kiradi. Faqat jinoyatchi emas, buyruq bergan shaxs ham javobgar bo‘lishi mumkin.
Terrorizmni moliyalash: biror shaxs ataylab terrorchilar uchun pul yig‘ib berdi, garchi o‘zi hujumda qatnashmagan bo‘lsa-da. Bu alohida jinoyat sifatida qo‘riqlanadi, chunki mablag‘ terrorchilik faoliyatini mumkin qiladi.
Sinfda faoliyat
Muhokama: «Xavfsizlik va erkinlik o‘rtasidagi muvozanat» — guruhlarga ikkita holat beriladi: biri qonunga asoslangan xavfsizlik chorasi, ikkinchisi asossiz cheklov; qaysi biri to‘g‘ri va nima uchun, deb dalil keltiring.
Mashq
1
Tinchlik va insoniyat xavfsizligiga qarshi jinoyatlardan uchtasini ayting.
Agressiya, genotsid, terrorizm (shuningdek, urushni targ‘ib qilish, yollanish).
2
Terrorizm nima va unga qanday harakatlar kiradi?
Aholini qo‘rqitish va qarorlarga ta’sir qilish uchun zo‘ravonlik yoki uning tahdidi; shuningdek tayyorgarlik, moliyalashtirish va xabar qilmaslik ham javobgarlik keltirishi mumkin.
3
«Konstitutsiyaviy tuzum» nima?
Davlat tuzilishi asoslari, hokimiyatning tashkil etilishi va inson huquqlari tizimi.
4
Nima uchun xavfsizlik choralari inson huquqlarini cheklash uchun bahona bo‘lmasligi kerak? Fikringizni asoslang.
Chunki Konstitutsiya inson huquqlarini oliy qadriyat deb biladi; cheklov qonunga asoslangan, zarur va mutanosib bo‘lishi hamda sud nazoratida turishi kerak.