☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Jinoyat huquqining maqsadi, vazifasi va tamoyillari

Darslar 7 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
7

Jinoyat huquqining maqsadi, vazifasi va tamoyillari

Darslik: 34–38-betlar
MaqsadJinoyat huquqining manbalarini, Jinoyat kodeksining vazifalarini va asosiy tamoyillarini (qonuniylik, tenglik, insonparvarlik, odillik, ayb uchun javobgarlik, muqarrarlik) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Jinoyat kodeksi · the Criminal Code, the main source of criminal lawQonuniylik · legality, only the Code decides what is a crimeAybsizlik prezumpsiyasi · presumption of innocenceJavobgarlikning muqarrarligi · inevitability of liability for every offender
Tushuntirish

Jinoyat huquqining asosiy manbalari — Konstitutsiya va Jinoyat kodeksi (1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan, 1995-yil 1-aprelda kuchga kirgan, keyinchalik ko‘p marta o‘zgartirilgan). Kodeksning vazifalari shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, jamiyat va davlat manfaatlarini, mulkni, tabiiy muhitni, tinchlik va xavfsizlikni jinoiy tajovuzlardan qo‘riqlash, jinoyatlarning oldini olish hamda fuqarolarni qonunga rioya qilish ruhida tarbiyalashdir. U uchun qonuniylik tamoyili eng asosiyi: qaysi qilmish jinoyat ekanini va qanday jazo berilishini faqat Kodeks belgilaydi, sud hukmisiz hech kim jinoyatda aybdor deb topilmaydi. Fuqarolar qonun oldida teng, jazo esa insonparvar bo‘lishi, ya’ni jismoniy azob berish yoki qadr-qimmatni kamsitish maqsadini ko‘zlamasligi va jinoyatning og‘ir-yengilligiga mos (odillik) bo‘lishi shart. Shaxs faqat aybi isbotlangan ijtimoiy xavfli qilmishi uchun javob beradi, jinoyat tarkibi aniqlangan har bir shaxs esa javobgarlikka tortiladi (muqarrarlik). Aybsizlik prezumpsiyasiga ko‘ra, sud hukmi qonuniy kuchga kirgunga qadar shaxs aybsiz hisoblanadi va o‘z aybsizligini isbotlashi shart emas; 2008-yildan boshlab o‘lim jazosi bekor qilingan.

Namunalar
Qonuniylik: yangi paydo bo‘lgan xatti-harakat Jinoyat kodeksida jinoyat deb ko‘rsatilmagan bo‘lsa, uning uchun jinoiy jazo bermaslik kerak. Axloqiy jihatdan yomon bo‘lishi o‘z-o‘zidan uni jinoyat qilmaydi; jinoyatni faqat qonun belgilaydi.
Aybsizlik prezumpsiyasi: politsiya gumon qilgan Jahongir haqida ijtimoiy tarmoqlarda «o‘g‘ri» deb yozishdi. Sud hukmi chiqmaguncha u aybdor emas; shubhalar, agar bartaraf etilmasa, uning foydasiga hal qilinadi.
Sinfda faoliyat

«Aybdor yoki aybsiz?» mashqi: o‘qituvchi uch-to‘rt qisqa gumon holatini o‘qiydi; guruhlar «hukmgacha kim aybsiz hisoblanadi» qoidasini qo‘llab, bosqichma-bosqich nima qilish kerakligini aytadi.

Mashq
1
Jinoyat kodeksining uchta vazifasini ayting.
2
«Qonuniylik» tamoyili nimani bildiradi?
3
Aybsizlik prezumpsiyasining ikki asosiy natijasini yozing.
4
Nima uchun jazo insonparvar bo‘lishi va jinoyatning og‘ir-yengilligiga mos kelishi kerak? Tushuntiring.