☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Davlat daromadlarini huquqiy tartibga solish

Darslar 20 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
20

Davlat daromadlarini huquqiy tartibga solish

Darslik: 109–114-betlar
MaqsadDavlat daromadlari turlarini, soliqning tushunchasi, funksiyalari va elementlarini tushuntirish hamda oddiy soliq summasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
Soliq · a compulsory, non-refundable payment to the state set by lawSoliq stavkasi · the rate: the share or amount charged per unit of the tax baseBilvosita soliq · an indirect tax included in the price of goods, such as VATMajburiy to‘lov · a compulsory payment to the state, such as a state duty or a customs payment
Tushuntirish

Davlat o‘z vazifalarini bajarishi uchun milliy daromadning bir qismini davlat daromadi sifatida jalb qiladi; uning asosiy qismini soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar tashkil etadi. Soliq — qonun asosida olinadigan, qaytarilmaydigan va majburiy to‘lov. Soliq huquqi Soliq kodeksi bilan tartibga solinadi; unda soliq turlari: yuridik shaxslarning foyda solig‘i, jismoniy shaxslarning daromad solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), aksiz solig‘i, yer va mol-mulk solig‘i hamda tabiiy resurslardan foydalanganlik uchun to‘lovlar bor. Hozirgi qonunchilikda QQS stavkasi 12 foiz va jismoniy shaxslar daromad solig‘i ham 12 foiz. Har bir soliqning elementlari: to‘lovchi, soliq solish obyekti, soliq bazasi, stavka, hisoblash tartibi, soliq davri va to‘lash muddati; ularning biri qonunda yo‘q bo‘lsa, soliq belgilangan hisoblanmaydi. Soliqning funksiyalari — fiskal (byudjetni to‘ldirish), tartibga soluvchi (iqtisodiyotni rag‘batlantirish yoki cheklash), ijtimoiy (daromadni qayta taqsimlash) va nazorat. To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq daromaddan yoki mol-mulkdan olinadi, bilvosita soliq esa narxga kiritiladi va xaridor to‘laydi.

Namunalar
Oylik maoshi 4 500 000 so‘m bo‘lgan xodimning daromad solig‘i 12 foiz stavka bo‘yicha 540 000 so‘mni tashkil etadi (4 500 000 × 12 : 100). Bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq, chunki u daromaddan olinadi.
Do‘konda QQSsiz narxi 250 000 so‘m bo‘lgan mahsulotga 12 foiz QQS qo‘shilsa, 30 000 so‘m soliq hosil bo‘ladi va xaridor 280 000 so‘m to‘laydi. QQS bilvosita soliq: u narxga kiradi, uni to‘lovchi aslida xaridor.
Sinfda faoliyat

«Soliq qayerga ketadi?» doirasi: sinf soliq tushumini besh yo‘nalishga (ta’lim, tibbiyot, yo‘l, xavfsizlik, ijtimoiy yordam) bo‘lib, har biriga bittadan hayotiy misol aytadi.

Mashq
1
Soliqning uchta asosiy belgisini ayting.
2
Oylik daromadi 6 000 000 so‘m bo‘lgan shaxsning 12 foizlik daromad solig‘i necha so‘m?
3
To‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita soliq o‘rtasida farq nima? Bitta misoldan foydalaning.
4
Nima uchun soliq elementlari qonunda aniq belgilanishi kerak?