Davlat daromadlarini huquqiy tartibga solish
Davlat o‘z vazifalarini bajarishi uchun milliy daromadning bir qismini davlat daromadi sifatida jalb qiladi; uning asosiy qismini soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar tashkil etadi. Soliq — qonun asosida olinadigan, qaytarilmaydigan va majburiy to‘lov. Soliq huquqi Soliq kodeksi bilan tartibga solinadi; unda soliq turlari: yuridik shaxslarning foyda solig‘i, jismoniy shaxslarning daromad solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), aksiz solig‘i, yer va mol-mulk solig‘i hamda tabiiy resurslardan foydalanganlik uchun to‘lovlar bor. Hozirgi qonunchilikda QQS stavkasi 12 foiz va jismoniy shaxslar daromad solig‘i ham 12 foiz. Har bir soliqning elementlari: to‘lovchi, soliq solish obyekti, soliq bazasi, stavka, hisoblash tartibi, soliq davri va to‘lash muddati; ularning biri qonunda yo‘q bo‘lsa, soliq belgilangan hisoblanmaydi. Soliqning funksiyalari — fiskal (byudjetni to‘ldirish), tartibga soluvchi (iqtisodiyotni rag‘batlantirish yoki cheklash), ijtimoiy (daromadni qayta taqsimlash) va nazorat. To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq daromaddan yoki mol-mulkdan olinadi, bilvosita soliq esa narxga kiritiladi va xaridor to‘laydi.
| Turlari | Yuridik shaxslarning foyda solig‘i; Jismoniy shaxslarning daromad solig‘i (12%); QQS (12%); Aksiz solig‘i; Yer va mol-mulk solig‘i; Tabiiy resurslardan foydalanganlik uchun to‘lovlar |
|---|---|
| Funksiyalari | Fiskal, tartibga soluvchi, ijtimoiy, nazorat |
| Elementlari | To‘lovchi, obyekt, baza, stavka, hisoblash tartibi, davr, muddat |
Mahalla bog‘i uchun skameyka va yoritish hammaning umumiy mablag‘idan olindi. Har kim uchun foydalanish miqdori har xil bo‘lsa ham, hamma o‘z ulushini qo‘shdi. Shunda hamma foydalanadigan narsa bor bo‘ldi. (Bu faqat kichik o‘xshatish.)
Soliq inspektorlari va buxgalterlar soliq hisobotini tayyorlaydi, iqtisodchilar daromadlarni tahlil qiladi, do‘konlardagi kassirlar chekka QQS qo‘shadi.
Mahallangizdagi uchta umumiy xizmatni (masalan, ko‘cha chirog‘i) sanab, har birini kim ta’minlashi va mablag‘ qayerdan kelishini so‘rab bilib oling.
«Soliq qayerga ketadi?» doirasi: sinf soliq tushumini besh yo‘nalishga (ta’lim, tibbiyot, yo‘l, xavfsizlik, ijtimoiy yordam) bo‘lib, har biriga bittadan hayotiy misol aytadi.