ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Davlat daromadlarini huquqiy tartibga solish

Darslar 20 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
20

Davlat daromadlarini huquqiy tartibga solish

Darslik: 109–114-betlar
MaqsadDavlat daromadlari turlarini, soliqning tushunchasi, funksiyalari va elementlarini tushuntirish hamda oddiy soliq summasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
Soliq · a compulsory, non-refundable payment to the state set by lawSoliq stavkasi · the rate: the share or amount charged per unit of the tax baseBilvosita soliq · an indirect tax included in the price of goods, such as VATMajburiy to‘lov · a compulsory payment to the state, such as a state duty or a customs payment
Tushuntirish

Davlat o‘z vazifalarini bajarishi uchun milliy daromadning bir qismini davlat daromadi sifatida jalb qiladi; uning asosiy qismini soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar tashkil etadi. Soliq — qonun asosida olinadigan, qaytarilmaydigan va majburiy to‘lov. Soliq huquqi Soliq kodeksi bilan tartibga solinadi; unda soliq turlari: yuridik shaxslarning foyda solig‘i, jismoniy shaxslarning daromad solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), aksiz solig‘i, yer va mol-mulk solig‘i hamda tabiiy resurslardan foydalanganlik uchun to‘lovlar bor. Hozirgi qonunchilikda QQS stavkasi 12 foiz va jismoniy shaxslar daromad solig‘i ham 12 foiz. Har bir soliqning elementlari: to‘lovchi, soliq solish obyekti, soliq bazasi, stavka, hisoblash tartibi, soliq davri va to‘lash muddati; ularning biri qonunda yo‘q bo‘lsa, soliq belgilangan hisoblanmaydi. Soliqning funksiyalari — fiskal (byudjetni to‘ldirish), tartibga soluvchi (iqtisodiyotni rag‘batlantirish yoki cheklash), ijtimoiy (daromadni qayta taqsimlash) va nazorat. To‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq daromaddan yoki mol-mulkdan olinadi, bilvosita soliq esa narxga kiritiladi va xaridor to‘laydi.

Soliq
TurlariYuridik shaxslarning foyda solig‘i; Jismoniy shaxslarning daromad solig‘i (12%); QQS (12%); Aksiz solig‘i; Yer va mol-mulk solig‘i; Tabiiy resurslardan foydalanganlik uchun to‘lovlar
FunksiyalariFiskal, tartibga soluvchi, ijtimoiy, nazorat
ElementlariTo‘lovchi, obyekt, baza, stavka, hisoblash tartibi, davr, muddat
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla bog‘i uchun skameyka va yoritish hammaning umumiy mablag‘idan olindi. Har kim uchun foydalanish miqdori har xil bo‘lsa ham, hamma o‘z ulushini qo‘shdi. Shunda hamma foydalanadigan narsa bor bo‘ldi. (Bu faqat kichik o‘xshatish.)

Kim ishlatadi

Soliq inspektorlari va buxgalterlar soliq hisobotini tayyorlaydi, iqtisodchilar daromadlarni tahlil qiladi, do‘konlardagi kassirlar chekka QQS qo‘shadi.

Bugun sinab ko‘ring

Mahallangizdagi uchta umumiy xizmatni (masalan, ko‘cha chirog‘i) sanab, har birini kim ta’minlashi va mablag‘ qayerdan kelishini so‘rab bilib oling.

Namunalar
ƒFormula
4 500 000 × 12 : 100 = 540 000
Daromad solig‘i (so‘m) – to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq
Oylik maoshi 4 500 000 so‘m bo‘lgan xodimning daromad solig‘i 12 foiz stavka bo‘yicha 540 000 so‘mni tashkil etadi (4 500 000 × 12 : 100). Bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri soliq, chunki u daromaddan olinadi.
ƒFormula
250 000 × 12 : 100 = 30 000; 250 000 + 30 000 = 280 000
QQS va xaridor to‘laydigan narx (so‘m) – bilvosita soliq
Do‘konda QQSsiz narxi 250 000 so‘m bo‘lgan mahsulotga 12 foiz QQS qo‘shilsa, 30 000 so‘m soliq hosil bo‘ladi va xaridor 280 000 so‘m to‘laydi. QQS bilvosita soliq: u narxga kiradi, uni to‘lovchi aslida xaridor.
Sinfda faoliyat

«Soliq qayerga ketadi?» doirasi: sinf soliq tushumini besh yo‘nalishga (ta’lim, tibbiyot, yo‘l, xavfsizlik, ijtimoiy yordam) bo‘lib, har biriga bittadan hayotiy misol aytadi.

Mashq
1
Soliqning uchta asosiy belgisini ayting.
2
Oylik daromadi 6 000 000 so‘m bo‘lgan shaxsning 12 foizlik daromad solig‘i necha so‘m?
3
To‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita soliq o‘rtasida farq nima? Bitta misoldan foydalaning.
4
Nima uchun soliq elementlari qonunda aniq belgilanishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z yarmarkasi: xatcho‘p narxiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →