Darslar 4 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
4
Er-xotinning shaxsiy huquq va majburiyatlari
Darslik: 19–22-betlar
MaqsadEr-xotin huquq va majburiyatlari qachon vujudga kelishini, shaxsiy nomulkiy huquqlar (familiya, kasb, yashash joyi, bolalar tarbiyasi) mazmunini va ota-onalik huquqidan mahrum qilish asoslarini bilish.
Yangi so‘zlar
Er-xotinlik huquqlari · the rights and duties that arise between spouses on registrationOta-onalik huquqi · the set of parents’ rights and duties towards a childQonuniy vakil · legal representative, e.g. a parent acting for a minorVasiylik va homiylik organi · guardianship and trusteeship body protecting those without parental care
Tushuntirish
Er-xotin huquq va majburiyatlari nikoh FHDYo organida ro‘yxatdan o‘tgan paytdan boshlab vujudga keladi. Shu daqiqadan ularning munosabatlari faqat axloq qoidalari bilan emas, qonun bilan ham tartibga solinadi. Shaxsiy nomulkiy huquqlar teng: er-xotin kasb, mashg‘ulot va yashash joyini erkin tanlaydi, oila masalalarini o‘zaro kelishib hal qiladi, familiyani esa nikohda bittasining familiyasini olish yoki o‘zinikida qolish orqali belgilaydi; ajralganda ham tanlangan familiyada qolish mumkin. Ota-ona farzandlarini tarbiyalash va ularning sog‘lig‘i, ta’limi, ma’naviy kamoloti uchun teng javobgar, ular voyaga yetmagan bolaning qonuniy vakillari hisoblanadi. Agar ota-ona bolaga shafqatsiz munosabatda bo‘lsa, ichkilik yoki giyohvandlikka berilib tarbiyaga zarar yetkazsa yoki huquqini suiiste’mol qilsa, sud prokuror va vasiylik organi ishtirokida ularni ota-onalik huquqidan mahrum qilishi mumkin; bu aliment to‘lash majburiyatidan ozod qilmaydi. Bolani ota-onasidan olish (ota-onalik huquqini cheklash) ham sud qarori bilan, mahrum qilmasdan amalga oshirilishi mumkin.
Namunalar
Familiya: Malika turmushga chiqdi, lekin kasbiy nomi bilan tanilgani uchun o‘z familiyasida qolishni tanladi. Bu uning huquqi; er buni majbur qila olmaydi. Keyinchalik ajralsa ham, u o‘zi xohlagan familiyada qola oladi.
Qonuniy vakillik: 15 yoshli Sardor telefon aloqasi shartnomasini tuzmoqchi. Yoshi 14 dan 18 gacha bo‘lgani uchun bunday bitimga odatda ota-onasining roziligi kerak; nizo chiqsa, uning manfaatini ham ota-onasi qonuniy vakil sifatida himoya qiladi. Bola o‘z huquqlarini hali to‘liq mustaqil himoya qila olmaydi.
Sinfda faoliyat
Rolli o‘yin: «Oilaviy kengash». Uch o‘quvchi ota, ona va o‘smir rolida bo‘lib, bola o‘qishi uchun qaysi to‘garakni tanlash masalasini kelishuv bilan hal qiladi; kuzatuvchilar qaror bola manfaatiga mosligini baholaydi.
Mashq
1
Er-xotinlik huquq va majburiyatlari qaysi paytdan vujudga keladi?
Nikoh FHDYo organida ro‘yxatdan o‘tkazilgan paytdan.
2
Shaxsiy nomulkiy huquqlarga nimalar kiradi? Uchtasini ayting.
Familiya tanlash, kasb va yashash joyini tanlash, bolalar tarbiyasi va oila turmushi masalalarini hal etish.
3
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish kim ishtirokida va qaysi organ tomonidan hal etiladi?
Sud hal qiladi; ishda prokuror va vasiylik hamda homiylik organi ishtirok etadi.
4
Nima uchun ota-onalik huquqidan mahrum qilingan ota-ona aliment to‘lashdan ozod bo‘lmaydi? Fikringizni asoslang.
Chunki bolaning moddiy ta’minoti uning huquqi; bolani boqish majburiyati ota-onalikdan kelib chiqadi, mahrum qilish esa bolani himoya qilish chorasi bo‘lib, ota-onaga majburiyatdan qutulish yo‘li bo‘lmasligi kerak.