Darslar 17 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
17
O‘zbekistonda moliya-kredit tizimi
Darslik: 95–98-betlar
MaqsadMoliya huquqining o‘rnini, moliya tizimining bo‘g‘inlarini va davlatning moliyaviy faoliyati prinsiplarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Moliya · finance: money funds and the social relations around creating and using themMoliyalashtirish · financing: allocating budget money without requiring repaymentKreditlashtirish · crediting: lending money on terms of repaymentMarkaziy bank · the central bank, the state’s main monetary authority
Tushuntirish
Moliya huquqi mustaqil huquq tarmog‘i bo‘lib, davlat va hududiy tuzilmalarning pul mablag‘larini yig‘ish, taqsimlash va sarflash bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soladi. Uning asosiy manbayi — Konstitutsiya, undan keyin Byudjet kodeksi, Soliq kodeksi va boshqa qonunlar. Moliya tizimi bir necha bo‘g‘indan iborat: davlat byudjeti (respublika, Qoraqalpog‘iston va mahalliy byudjetlar), maqsadli jamg‘armalar, korxonalar moliyasi, kredit hamda sug‘urta. Davlat pulni ikki usulda sarflaydi: moliyalashtirishda mablag‘ qaytarilmaydi (masalan, davlat maktabining xarajatlari), kreditlashtirishda esa muddatida qaytarilishi shart. Pul-kredit siyosatini yuritish va milliy valyuta — so‘mning barqarorligini ta’minlash Markaziy bankning vazifasi, tijorat banklari esa aholi va tadbirkorlarga xizmat ko‘rsatadi. Davlat moliyaviy faoliyati qonuniylik, ochiqlik va maqsadli foydalanish kabi tamoyillarga tayanadi, ya’ni xarajat qonunda belgilangan maqsadga sarflanishi va hisobot berilishi kerak.
Namunalar
Viloyat shifoxonasining ish haqi va dori-darmon xarajatlari davlat byudjetidan qaytarilmaydigan tarzda ajratiladi. Bu moliyalashtirish: shifoxona pulni qaytarmaydi, lekin uni maqsadiga sarflab, hisobot berishi shart.
Fermer xo‘jaligi bankdan texnika sotib olish uchun ikki yil muddatga qarz oldi va foizi bilan qaytarishi shart. Bu kreditlashtirish: pul vaqtincha, muddat va to‘lov sharti bilan beriladi.
Sinfda faoliyat
Sxema tuzing: «Moliya tizimining beshta bo‘g‘ini» — har bir bo‘g‘in uchun bitta hayotiy misol toping (masalan, sug‘urta uchun avtomobilni majburiy sug‘urtalash).
Mashq
1
Moliyalashtirish va kreditlashtirish o‘rtasidagi asosiy farq nima?
Moliyalashtirishda pul qaytarilmaydi, kreditlashtirishda muddatida qaytariladi.
2
Moliya tizimining to‘rtta bo‘g‘inini sanang.
Davlat byudjeti, maqsadli jamg‘armalar, korxonalar moliyasi, kredit (yana sug‘urta).
3
Nima uchun moliya huquqiga davlat doimo ishtirokchi bo‘ladi?
Chunki bu munosabatlar davlat pul jamg‘armalari bilan bog‘liq va davlat vakolatli organi orqali ularni boshqaradi.
4
Bir tadbirkor xususiy bankdan kredit olsa, bu davlat moliyaviy faoliyatiga kiradimi? Asoslang.
Bevosita yo‘q: bu bank krediti; davlat krediti esa davlat qarz oluvchi bo‘lgan holatlarni bildiradi, ammo bank faoliyati davlat tomonidan tartibga solinadi.