Darslar 1 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
1
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi — davlatning huquqiy asosi
Darslik: 4–7-betlar
MaqsadKonstitutsiya davlat va shaxs munosabatlarining asosiy qoidalarini belgilashini, qonun ustuvorligi hamda davlat hokimiyati cheklanganligini tushuntirish; 2023-yilgi yangi tahrirdagi Konstitutsiya haqida umumiy tasavvur olish.
Yangi so‘zlar
Konstitutsiya · constitution, the fundamental law with the highest legal forceXalq suvereniteti · popular sovereignty, the supreme power belongs to the peopleKonstitutsiyaviy davlat · a state whose bodies act strictly within the constitutionQonun ustuvorligi · rule of law, the constitution and laws bind everyone
Tushuntirish
Konstitutsiya — davlatning asosiy qonuni bo‘lib, eng yuqori yuridik kuchga ega: boshqa barcha qonunlar va qarorlar unga zid bo‘lmasligi shart. U davlat hokimiyati qanday tashkil etilishini belgilaydi va shu bilan birga uni inson huquqlari bilan cheklaydi. O‘zbekiston Konstitutsiyasi 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan; uning yangi tahriri 2023-yil 30-aprelda referendumda ma’qullandi, unda davlat suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy respublika sifatida ta’riflanadi. Oliy hokimiyat xalqqa tegishli (xalq suvereniteti), davlat esa xalq nomidan ichki va tashqi siyosatni yuritadi (davlat suvereniteti). Konstitutsiyaviy davlatda ikki qoida yonma-yon ishlaydi: fuqaro qonun taqiqlamagan hamma ishni qilishi mumkin, davlat organi va mansabdor esa faqat qonunda berilgan vakolat doirasida harakat qiladi. Shuning uchun Konstitutsiyani ba’zan davlat bilan jamiyat o‘rtasidagi «ijtimoiy shartnoma»ga o‘xshatishadi: unda inson, uning hayoti, erkinligi va qadr-qimmati oliy qadriyat deb e’tirof etiladi.
Namunalar
Ikki qoida: yosh tadbirkor o‘z do‘konida qonunda taqiqlanmagan har qanday mahsulotni sota oladi (fuqaro uchun qoida). Lekin inspektor uni jarimaga tortishi uchun qonunda bunga aniq vakolat bo‘lishi va tartibga rioya qilinishi kerak (organ uchun qoida).
Normalar ierarxiyasi: viloyat hokimligi qarori qonunga, qonun esa Konstitutsiyaga zid bo‘lsa, ziddiyat bo‘lgan qismi qo‘llanmaydi va uni o‘zgartirish yoki bekor qilish talab qilinishi mumkin; shuning uchun Konstitutsiya normalar zinasining eng yuqorisida turadi.
Sinfda faoliyat
Sinfni 4 guruhga bo‘ling. Har bir guruh «oddiy qonun», «Prezident farmoni», «hokimlik qarori» va «Konstitutsiya» yozilgan kartochkalarni yuridik kuchi bo‘yicha zinaga terib chiqadi va nima uchun shunday joylashtirganini tushuntiradi.
Mashq
1
Xalq suvereniteti bilan davlat suvereniteti o‘rtasidagi farq nimada?
Xalq suvereniteti — oliy hokimiyat xalqqa tegishli ekanligi; davlat suvereniteti — davlat xalq nomidan mustaqil ichki va tashqi siyosat yuritishi.
2
«Fuqaro uchun — taqiqlanmagan hamma narsa mumkin; davlat organi uchun — faqat qonunda yozilgan narsa mumkin» qoidasini bitta misolda qo‘llang.
Masalan, fuqaro qonun doirasida kitob do‘koni ochishi mumkin (taqiq yo‘q), lekin soliq xodimi qonunda ko‘rsatilmagan jazoni tayinlay olmaydi.
3
2023-yilgi tahrirga ko‘ra O‘zbekiston qanday davlat sifatida ta’riflanadi?
Suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy respublika sifatida.
4
Nima uchun davlat hokimiyatining inson huquqlari bilan cheklanishi fuqaro uchun muhim? Tushuntiring.
Chunki cheklov bo‘lmasa, hokimiyat o‘zboshimchalik qilishi mumkin; Konstitutsiya inson huquqlarini oliy qadriyat deb belgilab, ularni davlatning o‘zi ham buza olmasligini kafolatlaydi.