Darslar 2 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
2
Oila — jamiyatning asosiy bo‘g‘ini
Darslik: 8–13-betlar
MaqsadOila munosabatlarini tartibga soluvchi huquq manbalarini, oila huquqining predmeti va subyektlarini hamda oilada teng huquqlilik tamoyilini bilib olish.
Yangi so‘zlar
Oila kodeksi · the Family Code, the main law on family relationsOilaviy huquqiy munosabat · a family-law relationship regulated by legal normsAliment · maintenance payments owed to a family memberShaxsiy nomulkiy munosabatlar · personal non-property relations such as upbringing or choice of surname
Tushuntirish
Oila huquqining asosiy manbalari — Konstitutsiya va Oila kodeksi (1998-yilda qabul qilingan, o‘shandan beri o‘zgartirishlar kiritilgan). Konstitutsiya oilani jamiyatning asosiy bo‘g‘ini deb e’tirof etadi, onalik va bolalikni davlat muhofazasiga oladi, ota-onalarga farzandlarni voyaga yetgunicha boqish va tarbiyalash, farzandlarga esa ota-onaga g‘amxo‘rlik qilish vazifasini yuklaydi. Oila huquqi ikki turdagi munosabatni tartibga soladi: shaxsiy nomulkiy (familiya tanlash, bolalar tarbiyasi, kasb va yashash joyini tanlash) hamda mulkiy (umumiy mol-mulk, aliment). Oilaviy munosabat subyektlari — er-xotin, ota-ona va bolalar, vasiy va homiylar, qarindoshlar hamda ayrim hollarda tegishli organlar. Oila huquqi fuqarolik huquqiga o‘xshash ko‘rinsa ham, uning markazida pul emas, shaxsiy munosabatlar turadi. Oilada hamma teng: jinsi, millati, tili, dini va ijtimoiy kelib chiqishidan qat’i nazar, kamsitishga yo‘l qo‘yilmaydi, huquqlar esa faqat boshqalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun zarur doirada cheklanishi mumkin.
Oila huquqi tartibga soladi
Shaxsiy nomulkiy munosabatlar
Familiya tanlash; Bolalar tarbiyasi; Kasb va yashash joyini tanlash
Mulkiy munosabatlar
Umumiy mol-mulk; Aliment
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktabda o‘quvchilar, o‘qituvchilar va farroshning vazifalari har xil, ammo qoidalar har birining qadr-qimmatini bir xil himoya qiladi. Hamma o‘z huquqi va majburiyatini bilgani uchun ish tartibli ketadi. (Bu faqat kichik o‘xshatish.)
Kim ishlatadi
Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish bo‘limi (FHDYo) xodimlari va notariuslar hujjatlarni rasmiylashtiradi, oila huquqi bo‘yicha huquqshunoslar umumiy tartibni tushuntiradi (shaxsiy maslahat bermasdan), maktab psixologlari va vositachilar kelishuvga yordam beradi.
Bugun sinab ko‘ring
Maktabdagi ikki rol uchun bittadan huquq va bittadan majburiyat yozing.
Namunalar
Oila qonunchiligi bo‘yicha subyektlar: Aziza bilan Doniyor er-xotin, ularning o‘g‘li Samandar voyaga yetmagan, buvisi Sanobar esa mehnatga layoqatsiz. Hammasi oilaviy huquqiy munosabat subyektlari; ularning har birining huquq va majburiyatlari bor.
Shaxsiy nomulkiy munosabat: er-xotin farzandi qaysi maktabda o‘qishi, oilada qanday til va qadriyatlar asosida tarbiya berilishini birgalikda hal qiladi. Bu pul masalasi emas, shuning uchun u oila huquqiga xos shaxsiy munosabat.
Sinfda faoliyat
«Oila — jamiyat tayanchi» mavzusida 4 kishilik guruhlarda oila a’zolarining huquq va majburiyatlari jadvalini (ota-ona, farzand, buvi-bobo) tuzing va uni sinfga taqdim eting.
Mashq
1
Oila huquqi qanday ikki turdagi munosabatni tartibga soladi? Har biriga bittadan misol keltiring.
Shaxsiy nomulkiy (masalan, familiya tanlash) va mulkiy (masalan, umumiy mol-mulkni bo‘lish yoki aliment).
2
Oila huquqining qaysi tomoni bilan fuqarolik huquqidan farq qilishini tushuntiring.
Fuqarolik huquqi asosan mulkiy munosabatlarni tartibga soladi, oila huquqi esa avvalo shaxsiy munosabatlarni.
3
Quyidagilardan qaysi biri oilaviy munosabat subyekti bo‘la oladi: vasiy, ota-ona, qo‘shni, farzandlikka olingan bola?
Vasiy, ota-ona va farzandlikka olingan bola; qo‘shni — yo‘q.
4
Nima uchun oilada teng huquqlilik tamoyili, ayniqsa, bolalar va mehnatga layoqatsiz a’zolar uchun muhim? Fikringizni asoslang.
Chunki ular o‘zlarini himoya qila olmaydi; qonun ularning manfaatlarini ustuvor himoya qiladi, shu bois teng muomala va kamsitmaslik ularga to‘liq huquqlarni kafolatlaydi.