Darslar 2 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
2
Oila — jamiyatning asosiy bo‘g‘ini
Darslik: 8–13-betlar
MaqsadOila munosabatlarini tartibga soluvchi huquq manbalarini, oila huquqining predmeti va subyektlarini hamda oilada teng huquqlilik tamoyilini bilib olish.
Yangi so‘zlar
Oila kodeksi · the Family Code, the main law on family relationsOilaviy huquqiy munosabat · a family-law relationship regulated by legal normsAliment · maintenance payments owed to a family memberShaxsiy nomulkiy munosabatlar · personal non-property relations such as upbringing or choice of surname
Tushuntirish
Oila huquqining asosiy manbalari — Konstitutsiya va Oila kodeksi (1998-yilda qabul qilingan, o‘shandan beri o‘zgartirishlar kiritilgan). Konstitutsiya oilani jamiyatning asosiy bo‘g‘ini deb e’tirof etadi, onalik va bolalikni davlat muhofazasiga oladi, ota-onalarga farzandlarni voyaga yetgunicha boqish va tarbiyalash, farzandlarga esa ota-onaga g‘amxo‘rlik qilish vazifasini yuklaydi. Oila huquqi ikki turdagi munosabatni tartibga soladi: shaxsiy nomulkiy (familiya tanlash, bolalar tarbiyasi, kasb va yashash joyini tanlash) hamda mulkiy (umumiy mol-mulk, aliment). Oilaviy munosabat subyektlari — er-xotin, ota-ona va bolalar, vasiy va homiylar, qarindoshlar hamda ayrim hollarda tegishli organlar. Oila huquqi fuqarolik huquqiga o‘xshash ko‘rinsa ham, uning markazida pul emas, shaxsiy munosabatlar turadi. Oilada hamma teng: jinsi, millati, tili, dini va ijtimoiy kelib chiqishidan qat’i nazar, kamsitishga yo‘l qo‘yilmaydi, huquqlar esa faqat boshqalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun zarur doirada cheklanishi mumkin.
Namunalar
Oila qonunchiligi bo‘yicha subyektlar: Aziza bilan Doniyor er-xotin, ularning o‘g‘li Samandar voyaga yetmagan, buvisi Sanobar esa mehnatga layoqatsiz. Hammasi oilaviy huquqiy munosabat subyektlari; ularning har birining huquq va majburiyatlari bor.
Shaxsiy nomulkiy munosabat: er-xotin farzandi qaysi maktabda o‘qishi, oilada qanday til va qadriyatlar asosida tarbiya berilishini birgalikda hal qiladi. Bu pul masalasi emas, shuning uchun u oila huquqiga xos shaxsiy munosabat.
Sinfda faoliyat
«Oila — jamiyat tayanchi» mavzusida 4 kishilik guruhlarda oila a’zolarining huquq va majburiyatlari jadvalini (ota-ona, farzand, buvi-bobo) tuzing va uni sinfga taqdim eting.
Mashq
1
Oila huquqi qanday ikki turdagi munosabatni tartibga soladi? Har biriga bittadan misol keltiring.
Shaxsiy nomulkiy (masalan, familiya tanlash) va mulkiy (masalan, umumiy mol-mulkni bo‘lish yoki aliment).
2
Oila huquqining qaysi tomoni bilan fuqarolik huquqidan farq qilishini tushuntiring.
Fuqarolik huquqi asosan mulkiy munosabatlarni tartibga soladi, oila huquqi esa avvalo shaxsiy munosabatlarni.
3
Quyidagilardan qaysi biri oilaviy munosabat subyekti bo‘la oladi: vasiy, ota-ona, qo‘shni, farzandlikka olingan bola?
Vasiy, ota-ona va farzandlikka olingan bola; qo‘shni — yo‘q.
4
Nima uchun oilada teng huquqlilik tamoyili, ayniqsa, bolalar va mehnatga layoqatsiz a’zolar uchun muhim? Fikringizni asoslang.
Chunki ular o‘zlarini himoya qila olmaydi; qonun ularning manfaatlarini ustuvor himoya qiladi, shu bois teng muomala va kamsitmaslik ularga to‘liq huquqlarni kafolatlaydi.