☰ Mundarija · Davlat va huquq asoslari

Fuqarolarning huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlar

Darslar 10 · 1 ta dars · N. Ismatova, O. Karimova. Davlat va huquq asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik. 1-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2018
10

Fuqarolarning Konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlangan huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlar

Darslik: 51–61-betlar
MaqsadShaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmatiga hamda Konstitutsiyada mustahkamlangan boshqa huquqlarga (shaxsiy hayot, turar joy, yozishmalar sirini, vijdon erkinligi, saylov va mehnat huquqi, mualliflik huquqi) qarshi jinoyatlarni farqlash.
Yangi so‘zlar
Odam savdosi · human trafficking, recruiting or moving people to exploit themTuhmat · slander, spreading knowingly false facts that disgrace a personHaqorat · insult, deliberate humiliation of a person’s honour and dignityShaxsiy hayot daxlsizligi · privacy, protection of personal and family secrets
Tushuntirish

Konstitutsiya inson huquqlarini kafolatlaydi, Jinoyat kodeksi esa ularni eng og‘ir buzilishlardan jinoiy-huquqiy vositalar bilan qo‘riqlaydi. Shaxsning ozodligiga qarshi jinoyatlar qatoriga odam savdosi (odamni ekspluatatsiya qilish maqsadida yollash, tashish, topshirish yoki qabul qilish), odam o‘g‘rilash, zo‘rlik bilan g‘ayriqonuniy ozodlikdan mahrum qilish, ayolni erga tegishga majbur qilish yoki unga to‘sqinlik qilish kiradi. Sha’n va qadr-qimmatga qarshi ikki jinoyat farqlanadi: tuhmat — yolg‘on ekanini bila turib sharmanda qiluvchi uydirmalar tarqatish, haqorat — odobsizlik bilan tahqirlash; ular og‘zaki, yozma yoki internetda ham sodir etilishi mumkin. Shuningdek, shaxsiy yoki oilaviy sirni roziliksiz yig‘ish yoki tarqatish, birovning turar joyiga qonunga xilof kirish, xat-yozishma va telefon suhbati sirini buzish, vijdon erkinligi, saylov huquqi, mehnat qilish huquqi hamda mualliflik huquqini buzish ham jinoiy javobgarlik keltirishi mumkin. Jinoiy javobgarlik bu jinoyatlar sodir etilganda qonunda belgilangan yoshdan boshlanadi, ko‘pchilik hollarda esa qasddan sodir etiladi.

Namunalar
Tuhmat va haqorat: do‘kon xodimi mijozni o‘g‘ri deb yolg‘on gapni bilib turib guruhda tarqatsa, bu tuhmat (uydirma fakt). Agar u mijozga qarab odobsiz so‘zlar bilan kamsitsa, bu haqorat, chunki unda aniq fakt ko‘rsatilmay, shaxs tahqirlanadi.
Daxlsizlik: Kamola o‘rtog‘ining telefonidagi shaxsiy yozishmalarni roziligisiz o‘qib, boshqalarga ko‘rsatdi. Bunday xatti-harakat yozishmalar sirini va shaxsiy hayot daxlsizligini buzishi mumkin; faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina uchinchi shaxs yozishma sirini ochishi mumkin.
Sinfda faoliyat

O‘yin «Yolg‘on yoki haqorat?»: o‘qituvchi 5 ta qisqa gap o‘qiydi; o‘quvchilar ularni «tuhmat», «haqorat» yoki «oddiy fikr» deb guruhlaydi va sababini aytadi.

Mashq
1
Tuhmat bilan haqoratning farqini yozing.
2
Odam savdosi nima va u qaysi huquqni buzadi?
3
Yozishmalar sirini buzish qanday hollarda qonuniy bo‘lishi mumkin?
4
Nima uchun ayolni nikohga majburlash jinoyat hisoblanadi? Asoslang.