Fuqarolarning Konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlangan huquq va erkinliklariga qarshi jinoyatlar
Konstitutsiya inson huquqlarini kafolatlaydi, Jinoyat kodeksi esa ularni eng og‘ir buzilishlardan jinoiy-huquqiy vositalar bilan qo‘riqlaydi. Shaxsning ozodligiga qarshi jinoyatlar qatoriga odam savdosi (odamni ekspluatatsiya qilish maqsadida yollash, tashish, topshirish yoki qabul qilish), odam o‘g‘rilash, zo‘rlik bilan g‘ayriqonuniy ozodlikdan mahrum qilish, ayolni erga tegishga majbur qilish yoki unga to‘sqinlik qilish kiradi. Sha’n va qadr-qimmatga qarshi ikki jinoyat farqlanadi: tuhmat — yolg‘on ekanini bila turib sharmanda qiluvchi uydirmalar tarqatish, haqorat — odobsizlik bilan tahqirlash; ular og‘zaki, yozma yoki internetda ham sodir etilishi mumkin. Shuningdek, shaxsiy yoki oilaviy sirni roziliksiz yig‘ish yoki tarqatish, birovning turar joyiga qonunga xilof kirish, xat-yozishma va telefon suhbati sirini buzish, vijdon erkinligi, saylov huquqi, mehnat qilish huquqi hamda mualliflik huquqini buzish ham jinoiy javobgarlik keltirishi mumkin. Jinoiy javobgarlik bu jinoyatlar sodir etilganda qonunda belgilangan yoshdan boshlanadi, ko‘pchilik hollarda esa qasddan sodir etiladi.
| Shaxs ozodligiga qarshi | Odam savdosi, odam o‘g‘rilash; G‘ayriqonuniy ozodlikdan mahrum qilish; Ayolni erga tegishga majbur qilish yoki to‘sqinlik qilish |
|---|---|
| Sha’n va qadr-qimmatga qarshi | Tuhmat; Haqorat |
| Daxlsizlikka qarshi | Shaxsiy yoki oilaviy sir, turar joy, xat-yozishma va telefon suhbati siri |
Bir o‘quvchi sinfdoshining loyihasi haqida fikr bildirmoqchi edi. U insonni emas, ishni tanqid qildi: nima yaxshi chiqdi, nimani yaxshilash mumkin. Sinfdosh xafa bo‘lmadi va loyihani qayta ishladi.
Huquqshunoslar sha’n va qadr-qimmat bo‘yicha nizolarni ko‘radi, jurnalistlar xabarni e’lon qilishdan oldin faktlarni tekshiradi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish xodimlari ma’lumotlar sirini saqlaydi.
Qo‘pol bir fikrni ishning o‘zi haqida xushmuomala tanqidga aylantirib yozing.
| Tuhmat | Haqorat |
|---|---|
| Yolg‘on ekanini bila turib sharmanda qiluvchi uydirma tarqatish | Odobsizlik bilan tahqirlash |
O‘yin «Yolg‘on yoki haqorat?»: o‘qituvchi 5 ta qisqa gap o‘qiydi; o‘quvchilar ularni «tuhmat», «haqorat» yoki «oddiy fikr» deb guruhlaydi va sababini aytadi.