Darslar 14–15 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
15
Qofiya
Darslik: 1-qism, 91–92-betlar
MaqsadQofiya nima ekanini, raviy tushunchasini va janrga qarab qofiya tartibining o‘zgarishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
qofiya · rhymeraviy · raviy (the repeated base sound of a rhyme)ilmi qofiya · the science of rhymemasnaviy · masnaviy (a form with rhyming couplets)
Tushuntirish
«Qofiya» arabcha so‘z bo‘lib, ergashish, izidan borish ma’nosini bildiradi. Adabiyotda u misralarning ma’lum o‘rnida ohangdosh so‘zlarning izchil takrorlanishi. Qofiyaning asosiy takrorlanuvchi tovushi «raviy» deyiladi: masalan, «gul – bulbul» juftida raviy «l», «vafo – jafo» juftida «o». Qofiya tartibi janrga bog‘liq. Masnaviyda faqat bir bayt ichidagi ikki misra qofiyalanadi, shuning uchun har bayt o‘z qofiyasiga ega. G‘azalda birinchi baytning ikki misrasi qofiyalanadi, keyingi baytlarda esa faqat ikkinchi misra shu qofiyani takrorlaydi. Qit’ada bunday juft qofiyali birinchi bayt bo‘lmaydi. Ruboiy va tuyuqda esa qofiya yo to‘rt misrada, yo birinchi, ikkinchi va to‘rtinchi misrada keladi. Qofiya qoidalarini o‘rganadigan soha «ilmi qofiya» deyilgan va olimlar uni shoir hamda she’rxonning alifbesi deb hisoblagan.
Namunalar
Misol: «yor – bahor» juftida raviy – «r», chunki takrorlanuvchi asosiy tovush shu. «Ko‘ngil – gul» juftida raviy – «l».
Misol: g‘azal qofiyasini harflar bilan yozsak: aa, ba, ca, da... – birinchi bayt ikkala misrada, keyingi baytlarda faqat ikkinchi misrada takrorlanadi.
Sinfda faoliyat
Beshta qofiyadosh juft toping (masalan, «yor – bahor»), har birining ravisiyini aniqlang va ularni to‘rt misrali she’rga joylang.
Mashq
1
«Qofiya» so‘zi arabchada nimani bildiradi?
Ergashish, izidan borish.
2
«Vafo – jafo» juftida raviy qaysi tovush?
«O» tovushi.
3
Masnaviyda qofiya g‘azaldan nimasi bilan farq qiladi?
Masnaviyda har bayt o‘z qofiyasiga ega, g‘azalda esa bir qofiya hamma baytlarda takrorlanadi.
4
Nima uchun olimlar qofiyani shoir va she’rxonning alifbesi deb hisoblagan?
Chunki mumtoz she’riyatda qofiyasiz she’r bo‘lmaydi va qoidalari buzilmaydi; uni bilmay turib she’rni o‘qib bo‘lmaydi.