Darslar 7–8 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
8
«Qutadg‘u bilig»dan parcha
Darslik: 1-qism, 46–70-betlar
Maqsad«Qutadg‘u bilig»ning 31-bobidagi fikrlarni – Elig savoli, O‘gdulmish javobi, bek fazilatlari va illatlarini – o‘z so‘zlari bilan ayta olish.
Darslikdagi parcha dostonning 31-bobi bo‘lib, savol-javob shaklida yozilgan. Elig, ya’ni Kuntug‘di, vazir o‘g‘li O‘gdulmishdan beklikka loyiq kishi qanday bo‘lishi kerakligini so‘raydi: u boy-kambag‘al, bilimli-bilimsiz hammaga barobar siyosat yuritsin, xalqi to‘q yashasin, nomi olamga yoyilsin. O‘gdulmish javob berib, bek aqlli, bilimli, mard, saxovatli, to‘g‘riso‘z, sabrli, hushyor va adolatli bo‘lishi lozimligini aytadi. Davlat mustahkam bo‘lishi uchun kuchli lashkar, uni boqish uchun boylik, boylik uchun badavlat xalq, xalq uchun adolatli siyosat kerak. Bek shoshqaloqlik, ochko‘zlik, jaholat, buzuq fe’l va yolg‘onchilikdan saqlanishi shart. Darslik izohiga ko‘ra, bu yerda «bek» umumiy timsol: talablar har qanday insonga ham tegishli.
Namunalar
Misol: O‘gdulmish bir o‘xshatish keltiradi: arslon itlarga yo‘lboshchi bo‘lsa, itlar ham arslonday kuchli bo‘ladi; it arslonlarni boshqarsa, arslonlar ham itga o‘xshab qoladi. Ya’ni boshliq qanday bo‘lsa, el ham shunday bo‘ladi.
Misol: «shoshqaloqlik» illati bugungi hayotga ham tegishli: imtihonga tayyorlanmay shoshib javob yozgan o‘quvchi xato qiladi. Parchadagi «shoshilmasdan boshla, toatda esa shoshil» degan g‘oya shunga yaqin.
Sinfda faoliyat
Daftaringizda ikki ustun ochib, bekning besh fazilatini va besh illatini o‘z so‘zingiz bilan yozing; keyin ulardan ikkitasini o‘zingizga qo‘llab ko‘ring.
Mashq
1
Elig O‘gdulmishdan nimani so‘raydi?
Beklikka loyiq kishi qanday bo‘lishi kerakligini.
2
Davlat mustahkam bo‘lishi uchun qanday to‘rt narsa zarur?
Kuchli lashkar, boylik, badavlat xalq va adolatli siyosat.
3
O‘gdulmish bek uchun qaysi besh illatni xavfli deydi?
Shoshqaloqlik, ochko‘zlik, jaholat, buzuq fe’l va yolg‘onchilik.
4
Nima uchun bu talablarni faqat podshohlarga emas, hammaga aytilgan deb tushunish mumkin?
Chunki «bek» timsol: unda aytilgan aql, adolat, to‘g‘riso‘zlik kabi fazilatlar har bir insonning komilligi uchun kerak.