«Kuntug‘mish» yakuni va ishqiy-qahramonlik dostonlari
Darslar 5–6 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
6
Ishqiy-qahramonlik dostonlari
Darslik: 1-qism, 39–41-betlar
MaqsadIshqiy-qahramonlik dostonlarining belgilarini ayta olish va «Kuntug‘mish»ni shu turga misol qilib tushuntirish.
Yangi so‘zlar
ishqiy-qahramonlik dostoni · love-and-heroism dastanishqiy-sarguzasht dostoni · love-and-adventure dastanfidoyilik · selflessnessbadiiy yakun · narrative ending
Tushuntirish
Xalq dostonlari yozma adabiyotdagi «Farhod va Shirin» kabi dostonlardan xayol kengligi, ajoyib voqealar va mislsiz qahramonliklari bilan farq qiladi. Ularda xalqning yorug‘ kunlarga orzusi yotadi, shu sabab qahramonlar og‘ir sinovlarni o‘tib, maqsadiga yetadi va doston yaxshi yakun bilan tugaydi. Dostonlarning ko‘pida muhabbat asosiy mavzu bo‘ladi, voqealar sevishganlarning sarguzashtlari fonida o‘tadi. Agar sevgi bilan birga qahramon xalqni ofatdan qutqarsa, sevgani va farzandi uchun chidab, jasorat ko‘rsatsa, dostonni ishqiy-qahramonlik dostoni deyiladi; asosan sevgi voqealariga qurilganini esa ishqiy-sarguzasht dostoni deb atash mumkin. «Kuntug‘mish» ishqiy-qahramonlik dostoniga misol: Kuntug‘mish ajdahoni yengadi, ming mashaqqatni yengib Xolbekaga yetadi, Gurkiboy esa ukasi uchun jonini beradi. Ishq, qahramonlik va jo‘mardlik bir-biridan ajralmas, egizak tushunchalardir.
Namunalar
Misol: «Kuntug‘mish»da ajdahoni o‘ldirish – qahramonlik (buloq ochiladi), Xolbeka suratini ko‘rib hushdan ketish – ishq. Ikkalasi bir doston ichida qo‘shilib keladi.
Misol: faraz qiling, doston faqat sirli uchrashuvlar, qochish va topish voqealaridan iborat bo‘lsa, unda xalqni qutqarish bo‘lmasa, uni ishqiy-sarguzasht deymiz; xalq uchun jasorat qo‘shilsa, ishqiy-qahramonlik bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Kuntug‘mish»dan ikkita «ishq» voqeasini va ikkita «qahramonlik» voqeasini ustunlarga ajratib yozing.
Mashq
1
Xalq dostonlari qanday yakun bilan tugaydi va nima uchun?
Odatda yaxshi yakun bilan, chunki xalq yorug‘ kunlarga ishonadi va yaxshilik g‘alabasini orzu qiladi.
2
Ishqiy-qahramonlik dostoniga ta’rif bering.
Unda sevgi voqealari bilan birga qahramon el-yurt va yaqinlari uchun jasorat ko‘rsatadi.
3
«Kuntug‘mish»dan qahramonlikka ikki misol keltiring.
Ajdahoni yengib buloqni ochishi; cho‘lda Xolbekani tashlamay, tog‘ga yetkazishi (yoki Gurkiboyning ukasi uchun jon tikishi).
4
Nima uchun ishq va qahramonlik «egizak» tushunchalar deyiladi?
Sevgan kishi sevgani uchun har qanday sinovga chidaydi, qahramonlik esa muhabbat va fidoyilikdan kuch oladi.