Darslar 50–51 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
51
Fuzuliy: «Mani jondan o‘sondirdi»
Darslik: 2-qism, 147–151-betlar
MaqsadFuzuliyning «Mani jondan o‘sondirdi...» g‘azalining mazmuni, g‘azali musajja shakli va tazod, tanosib, tashbeh san’atlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
musajja · ghazal with internal rhymestanosib · harmony of related wordstashbeh · similejafo · cruelty
Tushuntirish
Bu g‘azal ishqiy mavzuda, yetti baytli va hazaji musammani solim vaznida yozilgan. U g‘azali musajja shaklida: matladan keyingi har bir baytda asosiy qofiyadan tashqari yana ichki qofiya bor. Asosiy qofiyada «o‘sonmazmi», «yonmazmi» kabi turkiy fe’llar so‘roq shaklida keladi, bu his-tuyg‘uni kuchaytiradi. Mazmuni: lirik qahramon jafo ko‘rsatgan yorning bu qilig‘idan bezmasligini so‘raydi, ohidan falak yonganini, dardini yashirib, aytsa bevafo yor ishonmasligidan qo‘rqishini, hijron kechasida yig‘laganini aytadi. Beshinchi baytda gul fasli kelgach, loyqa suvlar oqishi bilan qon aralash ko‘z yoshi qiyoslanadi: bu tanosib va tashbeh san’ati. Maqta’da Fuzuliy o‘zini mayparast shaydo, xalq oldida sharmanda deb ataydi va «bu qanday savdo, u bundan bezmasmikan?» degan mazmunda so‘roq bilan yakunlaydi.
Namunalar
Misol: 6-baytda tazod yashiringan: «senga moyil emas edim» va «aqlimni yo‘qotdim» bir-biriga zid ko‘rinadi, aslida ikkinchisi oshiq bo‘lib qolganini bildiradi.
Misol: gul fasli – soylarda suv loyqalanadi, oshiqning ko‘z yoshi qon aralash; ikki manzara bir-biriga mutanosib va ayni paytda o‘xshatish ham hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
G‘azaldagi yetti qofiyali so‘zni daftaringizga yozing va ularning hammasi qaysi so‘z turkumiga mansubligini aniqlang.
Mashq
1
G‘azali musajja deb qanday g‘azalga aytiladi?
Matladan keyingi har baytda asosiy qofiyadan tashqari ichki qofiyaga ega g‘azalga.
2
Asosiy qofiyadagi so‘zlar qaysi tilga va qaysi so‘z turkumiga oid?
Turkiy (ozarboyjoncha) fe’llar; ular so‘roq shaklida keladi.
3
5-baytdagi tanosib san’ati nimadan iborat?
Gul fasli bilan loyqa suvlar, qon aralash ko‘z yoshi bir-biriga mos tasvirlanadi.
4
Nega lirik qahramon dardini yorga aytishdan ikkilanadi?