«Mirzo Ulug‘bek» fojiasi: Temur qabri va taxtdan voz kechish
«Mirzo Ulug‘bek» Maqsud Shayxzodaning besh pardali tarixiy fojiasi (1961). Darslikda undan lavhalar berilgan. Qatnashuvchilar orasida tarixiy shaxslar (Ulug‘bek, Abdullatif, Ali Qushchi, Sakkokiy, Abdurazzoq Samarqandiy) bilan birga yozuvchi to‘qigan obrazlar (Piri Zindoniy, Ota Murod) bor. Birinchi sahnada Ulug‘bek Samarqanddagi Go‘ri Amirda Temur qabri oldida mamlakat og‘ir ahvolda ekanini va avlodlar noqobil bo‘lib chiqqanini aytadi. Temurning arvohi paydo bo‘lib, avlodining irodasi zaiflashganini, nabirasining kitoblar kishi irodasini yeb qo‘yganini va yulduzlar qo‘shiniga sarkarda bo‘lib, yerdagi diyorini boy berganini ayblaydi. Ulug‘bek esa shohlar umri puch, olimlar esa abadiy yashaydi, deb o‘ylaydi. Ikkinchi sahnada u Ko‘ksaroyda taxtdan voz kechishga qaror qilganini e’lon qiladi: toj – Temurbekdan qolgan og‘ir meros, xolos; kelajakda ilm-fan ravnaq topishini va odamlar yulduzlarga borib qaytishini ko‘rayotganini aytadi. Oxirgi farmonlari: sarbadorlardan bo‘lgan mahbus Piri Zindoniyni ozod etish va Ali Qushchi bilan Abdurazzoqni asarlari bilan Hirotga jo‘natish. Keyin Abdullatif tarafdorlari oldida tojni boshidan olib, oltita shart qo‘yadi: fitna-fasod tugasin; qo‘shni yurtlarga bosqin bo‘lmasin; do‘stlari va arboblaridan qasos olinmasin; xonadon ayollarining izzati saqlansin; madrasa, rasad, kutubxona va kitoblar omon qolsin; o‘ziga safarga ketishga xalal berilmasin. Ular qasam ichadi. Ulug‘bek Abdullatif taxtni qirq hafta ham tutolmaydi, deb ogohlantiradi.
Taxtdan voz kechish sahnasidagi oltita shartni ikki guruhga ajrating: «yurt tinchligi» va «ilm-fan, shaxsiy omonlik». Har guruhdan shartlarni sanab, nega aynan shularni qo‘yganini tushuntiring.