ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Adabiyot

Navoiy hayoti va «Qilg‘il» g‘azali

Darslar 18–19 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
19

Navoiy g‘azallari: «Qilg‘il» va «Deyin»

Darslik: 1-qism, 102–110-betlar
MaqsadNavoiyning «Qilg‘il» va «Deyin» radifli g‘azallarini o‘qib, ularning mazmuni, qofiya-radifi va badiiy vositalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
husni matla‘ · beautiful opening coupletmardum · person; also the pupil of the eyetimsol · symbolichki qofiya · inner rhyme (inside the line)
Tushuntirish

«Qilg‘il» radifli g‘azal «G‘aroyib us-sig‘ar»dagi 371-g‘azal bo‘lib, sakkiz baytdan iborat. Uning radifi sof o‘zbekcha so‘z. Qofiyada arabcha («fan», «vatan», «rasan», «kafan»), forsiy («ko‘hkan», «shikan», «anjuman») so‘zlar bilan birga o‘zbekcha «tikan» ham bor. Vazni mujtassi musammani maxbuni maqtu‘. Matla‘da «mardum» so‘zi ham «odam», ham «ko‘z qorachig‘i» ma’nosida keladi, shu tajnis uni «husni matla‘» qiladi. Lirik qahramon yoridan ko‘zining qorachig‘iga o‘rnashishni so‘raydi. Ikkinchi baytda yuz va qadd uchun ko‘ngil va jon gulzorini orzu qiladi; uchinchi baytda yorning qanday azob-uqubatiga ham rozi ekanini bildiradi; to‘rtinchida Farhod timsoliga ishora qilib, ishqda uning dardidan kam emasligini aytadi; beshinchida sochni dunyo tashvishlari timsoli sifatida talqin qilib, yor jamoliga yetish uchun ularni yengish kerakligini anglatadi; oltinchi bayt umrning o‘tkinchiligiga ishora; yettinchida oshiq do‘stiga so‘nggi iltimosini aytadi; maqta‘da kiprikni shamga o‘xshatib, shavq majlisini yoritadi. Matla‘ ko‘z bilan boshlanib, maqta‘ kiprik bilan tugaydi, shu mutanosiblik tanosib san’atini beradi. Bu g‘azalni XX asr boshida To‘ychi hofiz «Ushshoq» kuyi asosida kuylagan. «Navodir ush-shabob»dagi 483-g‘azal, «Deyin» radifli g‘azal, yetti baytdan iborat: unda har bayt so‘roq gap bo‘lib, yorning go‘zallik belgilari va ishq azoblari juft-juft qiyoslanadi (qosh bilan ko‘z, sochning to‘ri bilan labning so‘zi, charxning ranji bilan dunyoning qiyinchiligi va hokazo). Matla‘dan boshqa birinchi misralarda ichki qofiya bor, «deyin» so‘zi esa jami 20 marta takrorlanadi va birinchi misra g‘azal oxirida yana keladi (radd ul-matla‘).

BelgiQiymati
devonG‘aroyib us-sig‘ar
g‘azal raqami371
bayt8
vaznmujtassi musammani maxbuni maqtu‘
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ovoz chiqarib o‘qilganda she’rning ohangi va ritmi ko‘proq seziladi. Chiroyli o‘qish matn tuyg‘usini tinglovchiga yetkazadi.

Kim ishlatadi

Aktyorlar, diktorlar va she’r o‘quvchilar ohang va ritm bilan matnni jonlantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yoqtirgan she’ringizni ovoz chiqarib ikki marta o‘qing, ikkinchi marta ritmga e’tibor bering.

Namunalar
Misol: «mardum» ikki ma’noda: «odam» va «qorachiq»; shuning uchun matla‘dagi «odamlik qil» va «qorachiqdek joylash» degan ikki fikr bir-biriga qo‘shiladi. Bu tajnis san’ati.
Misol: «Deyin» g‘azalida savol-qiyos usuli: birinchi misrada ichki qofiyali ikki tushuncha («qoshi yosi – ko‘zi qarosi»), ikkinchi misrada ham ikki tushuncha jufti. Radd ul-matla‘ tufayli g‘azal xuddi boshlanganidek tugaydi.
Sinfda faoliyat

G‘azalning har bayti uchun bir jumlalik xulosa yozing (matnni ko‘chirmasdan), so‘ng sakkizta xulosadan lirik qahramonning his-tuyg‘usi qanday o‘sib borishini tushuntiring.

Mashq
1
G‘azalning radifi va uning tili haqida nima deyish mumkin?
2
«Mardum» so‘zi matla‘da qanday ma’nolarda keladi?
3
To‘rtinchi baytda qaysi timsolga ishora bor va u nimani bildiradi?
4
Nima uchun matla‘ bilan maqta‘ o‘rtasida tanosib bor deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRobot uchun yorug‘lik datchigiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →