☰ Mundarija · Adabiyot

Xalq qo‘shiqlari

Darslar 25–26 · 2 ta dars · S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov, Sh. Rizayev. Adabiyot 6-sinf, 1–2-qismlar. «Ma’naviyat», 2017 (4-nashr)
26

Nazariy ma’lumot: xalq qo‘shiqlari haqida tushuncha

Darslik: 2-qism, 27–30-betlar
MaqsadXalq qo‘shiqlari haqida nazariy tushuncha: naqorat va yozma adabiyot qo‘shiqlaridan farqi.
Yangi so‘zlar
naqorat · refrainbayt · couplet/verse unitog‘zaki ijod · oral creativityyozma adabiyot · written literature
Tushuntirish

Xalq qo‘shiqlarining o‘ziga xos belgilari bor. Birinchidan, ular og‘zaki yaratilgan va ko‘p variantli bo‘ladi: har bir ijrochi o‘zgartirishi mumkin. Ikkinchidan, ularda naqorat — qo‘shiqning har bandidan keyin takrorlanadigan qism uchraydi; u qo‘shiqqa ohang va yaxlitlik beradi. Uchinchidan, til sodda, jonli va tasviri xalq turmushidan olingan. Yozma adabiyotdagi qo‘shiqlar esa aniq shoir tomonidan yaratiladi, muallifi ma’lum, matni o‘zgarmas bo‘ladi (masalan, Turob To‘laning qo‘shiqqa aylangan she’rlari). Xalq qo‘shiqlari ko‘pincha ikki qatorli yoki to‘rt qatorli bandlardan tuziladi. Ular xalqning orzu-armonlari, mehnati va urf-odatlarini saqlaydi hamda yoshlarga yetkazadi.

Namunalar
Misol — naqorat: bolalar o‘yin qo‘shig‘ida har bandning oxirida takrorlanadigan «hay-hay» kabi qism naqoratdir (bu — bizning o‘z misolimiz).
Misol — farq: «Boychechak» — muallifi noma’lum xalq qo‘shig‘i; «Sumbula» esa Turob To‘laning she’ri — yozma adabiyot qo‘shig‘i.
Sinfda faoliyat

«Naqorat qidiramiz»: ustoz oddiy qo‘shiq aytadi yoki audio qo‘yadi; o‘quvchilar takrorlanadigan qismni topadi va chapak bilan ritmini bildiradi.

Mashq
1
Naqorat nima?
2
Xalq qo‘shig‘i va shoir qo‘shig‘i o‘rtasidagi asosiy farq nima?
3
Quyidagilardan qaysi biri yozma adabiyot qo‘shig‘i: «Boychechak» yoki «Sumbula»?
4
Nima uchun xalq qo‘shiqlari bir necha variantda yashaydi?