25
Urg‘u va uning ahamiyati
Darslik: 49-bet
MaqsadSo‘z urg‘usini va uning ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
urg‘u · stressso‘z urg‘usi · word stressgap urg‘usi · sentence stresso‘zlashgan so‘z · borrowed word
Tushuntirish
Urg‘u ikki xil bo‘ladi: so‘z urg‘usi va gap urg‘usi. So‘z aytilganda bo‘g‘inlardan biri boshqalaridan kuchliroq, biroz cho‘ziqroq aytiladi — bu so‘z urg‘usidir. O‘zbekcha so‘zlarda urg‘u odatda oxirgi bo‘g‘inda bo‘ladi va qo‘shimcha qo‘shilganda oxirgi bo‘g‘inga ko‘chib boradi: daftár — daftarlár — daftarlardá. Boshqa tillardan kirgan so‘zlarda urg‘u ko‘pincha oxirida bo‘lmaydi: avtóbus, gazéta, mótor. Urg‘u ma’noni ham farqlashi mumkin: olmá (ot, meva) — ólma (fe’l, «olmagin»). Lug‘at va darsliklarda urg‘u bo‘g‘in ustiga belgi bilan ko‘rsatiladi, oddiy yozuvda esa bu belgi qo‘yilmaydi.
Namunalar
qalám — qalamlár; daryó; yulduzlár (urg‘u oxirgi bo‘g‘inda).
chizmá (ot) — chízma (fe’l: «chizma!»).
Sinfda faoliyat
«Urg‘u qarsagi»: o‘qituvchi so‘zni aytadi, bolalar urg‘uli bo‘g‘inda qarsak chaladi va bo‘g‘inni nomlaydi.
Mashq
1
Urg‘uning necha turi bor?
Ikki turi: so‘z urg‘usi va gap urg‘usi.
2
O‘zbek so‘zlarida urg‘u, ko‘pincha, qaysi bo‘g‘inga tushadi? Urg‘u belgisini qo‘ying: daftar, qalam, maktab.
Oxirgi bo‘g‘inga: daftár, qalám, maktáb.
3
Quyidagilardan o‘zlashgan so‘zni toping: qalam, avtobus, daryo.
Avtobus — urg‘u oxirgi bo‘g‘inga tushmaydi (avtóbus).
4
Nega urg‘u noto‘g‘ri qo‘yilsa, so‘z ma’nosi o‘zgarib ketishi mumkin?
Chunki ba’zi so‘zlar faqat urg‘u bilan farqlanadi: olmá (ot) va ólma (fe’l).