Urg‘u va uning ahamiyati
Urg‘u ikki xil bo‘ladi: so‘z urg‘usi va gap urg‘usi. So‘z aytilganda bo‘g‘inlardan biri boshqalaridan kuchliroq, biroz cho‘ziqroq aytiladi — bu so‘z urg‘usidir. O‘zbekcha so‘zlarda urg‘u odatda oxirgi bo‘g‘inda bo‘ladi va qo‘shimcha qo‘shilganda oxirgi bo‘g‘inga ko‘chib boradi: daftár — daftarlár — daftarlardá. Boshqa tillardan kirgan so‘zlarda urg‘u ko‘pincha oxirida bo‘lmaydi: avtóbus, gazéta, mótor. Urg‘u ma’noni ham farqlashi mumkin: olmá (ot, meva) — ólma (fe’l, «olmagin»). Lug‘at va darsliklarda urg‘u bo‘g‘in ustiga belgi bilan ko‘rsatiladi, oddiy yozuvda esa bu belgi qo‘yilmaydi.
| So‘z | Urg‘u | Izoh |
|---|---|---|
| qalám | oxirgi bo‘g‘inda | o‘zbekcha so‘z |
| fábrika | birinchi bo‘g‘inda | o‘zlashgan so‘z |
| chizmá – chízma | har xil bo‘g‘inda | ma’no o‘zgaradi |
Radiodan yangi so‘zni eshitgan bola uni qaysi bo‘g‘inda ovoz kuchliroq ekaniga e’tibor berib takrorladi, do‘sti esa so‘zni birinchi eshitishdayoq tushundi. Yangi so‘zning urg‘usini sezish uni to‘g‘ri aytishga yordam beradi.
Diktor yangi so‘zni to‘g‘ri aytadi, o‘qituvchi talaffuzni tuzatadi, qo‘shiqchi so‘zni kuyga moslab urg‘u qo‘yadi.
O‘z ismingizni urg‘uni turli bo‘g‘inlarga qo‘yib ayting va qaysi biri tabiiy eshitilishini so‘rang.
«Urg‘u qarsagi»: o‘qituvchi so‘zni aytadi, bolalar urg‘uli bo‘g‘inda qarsak chaladi va bo‘g‘inni nomlaydi.