Darslar 9–10 · 2 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
9
Qishloq joylarda tadbirkorlik
Darslik: 43–48-betlar
MaqsadQishloq joylardagi tadbirkorlik shakllarini — shaxsiy yordamchi xo‘jalik, dehqon xo‘jaligi, fermer xo‘jaligi va agrofirma — farqlash hamda oddiy daromad va xarajat hisobini bajarish.
Yangi so‘zlar
Shaxsiy yordamchi xo‘jalik · personal subsidiary plot: a family farm on the plot around a rural home, run by the family’s own labourDehqon xo‘jaligi · dehqon (household) farm: a family small commodity farm run on the family’s own labour on land given to the head of the familyFermer xo‘jaligi · farm enterprise: an independent business producing farm goods on leased landAgrofirma · agrofirm: an enterprise processing and selling farm produce grown by farms and households
Tushuntirish
Qishloq joylarda tadbirkorlik asosan qishloq xo‘jalik mahsuloti yetishtirish va qayta ishlash bilan bog‘liq. Eng kichik shakl — shaxsiy yordamchi xo‘jalik: oila tomorqada o‘z mehnati bilan mahsulot yetishtiradi, asosiy qismi oilaga ketadi, ortig‘ini bozorda sotsa, bu ham mazmunan tadbirkorlik bo‘ladi. Dehqon xo‘jaligi — oila boshlig‘iga berilgan tomorqa yerda oila a’zolarining shaxsiy mehnatiga tayangan, mahsulotning bir qismi sotishga mo‘ljallangan oilaviy mayda tovar xo‘jaligi; u yuridik shaxs tashkil etib yoki etmay ishlashi mumkin va doimiy yollanma mehnatdan foydalanmaydi. Fermer xo‘jaligi — uzoq muddatga ijaraga olingan qishloq xo‘jalik yerida tovar ishlab chiqaruvchi mustaqil xo‘jalik yurituvchi subyekt (darslikda ijara muddati 50 yilgacha deyiladi; amaldagi qonunni tekshiring); u yuridik shaxs bo‘lib, oila a’zolari va yollanma ishchilardan foydalana oladi. Agrofirma esa fermer, dehqon va shaxsiy yordamchi xo‘jaliklar yetishtirgan mahsulotni qayta ishlaydi va sotadi, yuridik shaxs sifatida tashkil etiladi. Qishloqda yetishtirilgan mahsulotni qayta ishlash qo‘shimcha qiymat va daromad beradi, shuning uchun bu soha muhim. Issiqxona, parrandachilik yoki o‘g‘it-dori bilan ishlashda xavfsizlik qoidalariga rioya qilinadi va yoshlar bunday ishlarni kattalar nazoratisiz bajarmaydi.
Namunalar
Shaxsiy yordamchi xo‘jalik: Shirin xola tomorqasida pomidor va bodring yetishtiradi. Oila yeyishidan ortgan 200 kg pomidorni kilosiga 6 000 so‘mdan sotdi. Tushum: 200 × 6 000 = 1 200 000 so‘m.
Agrofirma: «Mevazor» agrofirmasi atrofdagi dehqon va fermerlardan olma sotib oladi, quritib qadoqlaydi va do‘konlarga yetkazadi. 1 kg quritilgan olma uchun 9 kg yangi olma kerak bo‘lsa, 450 kg yangi olmadan 450 / 9 = 50 kg quritilgan mahsulot chiqadi; qayta ishlash qiymatni oshiradi.
Sinfda faoliyat
Qishloq xo‘jaligi xaritasi: sinf to‘rt guruhga bo‘linadi; har guruh bitta shaklni (shaxsiy yordamchi xo‘jalik, dehqon, fermer, agrofirma) tanlab, plakatga uning belgilarini va bitta xayoliy misolini yozadi. So‘ng guruhlar bir-biriga «bu qaysi shakl?» savollarini beradi.
Mashq
1
Dehqon xo‘jaligi fermer xo‘jaligidan qanday farq qiladi?
Dehqon xo‘jaligi tomorqa yerda oila a’zolarining shaxsiy mehnatiga tayanadi va doimiy yollanma mehnatdan foydalanmaydi; fermer xo‘jaligi ijaraga olingan yerda ishlaydi, yuridik shaxs bo‘lib, yollanma ishchilarni ham jalb qila oladi.
2
Agrofirma qishloq xo‘jaligiga qanday foyda keltiradi?
U mahsulotni qayta ishlab, saqlab va sotib qiymat va daromadni oshiradi, xo‘jaliklarga bozor topishga yordam beradi.
3
Issiqxonada 450 kg bodring yetishtirildi va kilosi 5 000 so‘mdan sotildi. Tushum necha so‘m?
2250000
4
Oila tomorqada yetishtirilgan 120 kg sabzining 40 kg ini o‘zi ishlatib, qolganini kilosiga 4 500 so‘mdan sotdi. Tushum necha so‘m?