☰ Mundarija · Tadbirkorlik asoslari

Bank kreditlari

Darslar 17 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
17

Bank kreditlari

Darslik: 80–84-betlar
MaqsadBank kreditining mazmuni va tamoyillarini, kredit turlarini, foiz stavkasini, kredit foizini kamayib boruvchi qoldiq bo‘yicha hisoblashni, kredit ta’minotini va kredit olish layoqati koeffitsiyentini tushuntirish va hisoblash.
Yangi so‘zlar
Bank krediti · bank loan: money lent by a bank or special credit institution to entrepreneurs or other personsFoiz stavkasi · interest rate: the payment made for the loan as a percentage of the loan amountKredit ta’minoti · loan security: an extra condition raising the borrower’s ability to repay on time (collateral, guarantee, surety)Garov · collateral (pledge): property that passes to the lender if the loan is not repaid
Tushuntirish

Tadbirkorda faoliyatni yuritish yoki kengaytirish uchun mablag‘ yetmasa, keng tarqalgan yo‘l — bank krediti, ya’ni banklar tomonidan pul shaklida beriladigan qarz. Kredit beriladigan tamoyillar: maqsadlilik (nima uchun olinadi), muddatlilik, qaytarilishi, to‘lovlilik (foiz to‘lanadi) va ta’minlanganlik. Kredit turlari: xo‘jaliklararo kechiktirilgan to‘lov shaklidagi tijorat krediti, ko‘chmas mulk garovi bilan uzoq muddatli ipoteka krediti va uzoq foydalaniladigan tovarlar uchun iste’mol krediti. Foiz stavkasi = kredit bo‘yicha to‘lov / kredit miqdori × 100 %; masalan, 2 000 000 so‘mga yiliga 440 000 so‘m to‘lansa, stavka 22 %. Bank amaliyotida foiz qoldiq qarzga hisoblanadi; darslikdagi usulda asosiy qarz teng qismlarga bo‘linib to‘lanadi va har oy foiz kamayib boruvchi qoldiqdan olinadi (boshqa usulda — annuitetda — oylik to‘lov teng bo‘ladi). Bu bo‘limdagi stavkalar faqat o‘quv uchun faraziy; haqiqiy shartlar bankdan va shartnomadan aniqlanadi. Kredit ta’minoti — garov (mol-mulk), bank yoki sug‘urta kafolati, uchinchi shaxs kafilligi, sug‘urta polisi. Bank mijozning kredit olish layoqatini ham baholaydi: sof daromad = olingan daromad − doimiy sarflar; kredit olish layoqati koeffitsiyenti = sof daromad / oylik to‘lovlar; bank uni o‘zi belgilagan me’yor bilan solishtiradi. Kredit foyda keltirishi ham, tadbirkorni og‘ir qarzga botirishi ham mumkin, shuning uchun shartlarni yaxshilab o‘qish kerak; bu yerda hech kimga kredit olish yoki olmaslik haqida maslahat berilmaydi.

Namunalar
Kamayib boruvchi qoldiq (faraziy): 36 000 000 so‘m kredit, 12 oy, yillik 24 %. Oylik asosiy to‘lov 36 000 000 / 12 = 3 000 000 so‘m. Birinchi oy foizi: 36 000 000 × 24 / 100 / 12 = 720 000 so‘m. Birinchi oy jami: 3 000 000 + 720 000 = 3 720 000 so‘m. Ikkinchi oyda qoldiq 33 000 000, foiz 660 000 — to‘lov kamayadi.
Kredit olish layoqati: oylik daromad 6 200 000 so‘m, doimiy sarflar 2 600 000 so‘m. Sof daromad = 6 200 000 − 2 600 000 = 3 600 000 so‘m. Oylik kredit to‘lovi 1 200 000 so‘m bo‘lsa, koeffitsiyent = 3 600 000 / 1 200 000 = 3: sof daromad to‘lovni 3 marta qoplaydi.
Sinfda faoliyat

Kredit bo‘yicha rolli o‘yin: bir talaba «tadbirkor», ikkinchisi «bank xodimi», uchinchisi «kuzatuvchi». Tadbirkor xayoliy kredit maqsadini va ta’minotini tushuntiradi; bank xodimi to‘rtta tamoyil bo‘yicha savol beradi (maqsad, muddat, qaytarish, ta’minot); kuzatuvchi koeffitsiyentni hisoblaydi.

Mashq
1
Kredit berishning beshta tamoyilini sanang.
2
Nima uchun bank kredit ta’minotini talab qiladi?
3
Kredit 40 000 000 so‘m, bir yilda foiz sifatida 9 200 000 so‘m to‘lanadi. Foiz stavkasi necha foiz?
4
Sof daromad 4 500 000 so‘m, oylik kredit to‘lovi 1 500 000 so‘m. Kredit olish layoqati koeffitsiyenti necha?