☰ Mundarija · Tadbirkorlik asoslari

Tadbirkorlikning mazmuni va ahamiyati

Darslar 1 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
1

Tadbirkorlikning mazmuni va ahamiyati

Darslik: 3–8-betlar
MaqsadTadbirkorlik, tadbirkor va tadbirkorlik layoqati tushunchalarini izohlash, tadbirkorlikning to‘rt asosiy jihati va uning shaxs, jamiyat hamda davlat uchun ahamiyatini tushuntirish, kim tadbirkor bo‘la olishini bilish.
Yangi so‘zlar
Tadbirkorlik faoliyati · entrepreneurial activity: initiative work done at one’s own risk and property liability to earn incomeTavakkalchilik · risk-taking: acting although success is not guaranteedMas’uliyat · responsibility: readiness to answer for one’s actions with one’s property and resourcesMuomala layoqati · legal capacity: the ability to acquire rights and take on duties by one’s own actions
Tushuntirish

Tadbirkorlik faoliyati deganda qonun doirasida, o‘z xavfi va o‘z mulkiy javobgarligi ostida daromad olishga qaratilgan tashabbuskor ish tushuniladi. Tadbirkor yer, kapital va mehnat kabi resurslarni bir joyga jamlab, ulardan yangi tovar yoki xizmat yaratadi; buning uchun unga bilim, ko‘nikma va tajriba, ya’ni tadbirkorlik layoqati kerak. Tadbirkorlikning to‘rt asosiy jihati bor: tashabbuskorlik (g‘oyani o‘zi ilgari surish), tavakkalchilik (natija kafolatlanmaganini bilib ish ko‘rish), mas’uliyat (xato uchun mol-mulk bilan javob berish) va yangilikka intilish. Tadbirkor oilasini boqibgina qolmay, ish o‘rinlari yaratadi va soliq to‘lab davlat byudjetini to‘ldiradi, byudjet esa yo‘llar, shifoxonalar va maktablarga sarflanadi. Qonunga ko‘ra tadbirkor bo‘lish uchun fuqaro 18 yoshga to‘lgan, ya’ni to‘liq muomala layoqatli bo‘lishi kerak; 16 yoshga to‘lgan o‘smir mehnat shartnomasi bo‘yicha ishlasa yoki ota-onasi (farzandlikka oluvchilari, homiysi) roziligi bilan tadbirkorlik bilan shug‘ullansa, u to‘liq muomalaga layoqatli deb e’lon qilinishi mumkin (vasiylik va homiylik organi qarori bilan yoki sud orqali). Davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari tadbirkorlik bilan shug‘ullana olmaydi.

Namunalar
Tavakkalchilik: Gulnora shahar chetida kichik tikuv ustaxonasi ochmoqchi. Yaxshi rejalashtirsa ham, buyurtmalar kam bo‘lib qolishi, mato narxi oshishi mumkin. U shuni bilib, ammo hisob-kitob qilib ishni boshlaydi — bu tavakkalchilik va mas’uliyatning birgalikda namoyon bo‘lishi.
Yangilikka intilish: Sardor nonvoyxonasida hamma kunlik non yopadi. U xaridorlarning so‘roviga ko‘ra qand miqdori kam, donli non turini ham chiqara boshladi va sotuv oshdi. Bu mavjud faoliyatga yangilik kiritish orqali natijani yaxshilash.
Sinfda faoliyat

«Men tadbirkorga o‘xshaymanmi?» — 4 kishilik guruhlarda har kim tadbirkorlikning to‘rt jihatidan (tashabbuskorlik, tavakkalchilik, mas’uliyat, yangilikka intilish) qaysi biri unda kuchliroq ekanini maktabdagi yoki oiladagi bitta real misol bilan aytadi. Guruh a’zolari fikrga rozi yoki e’tiroz bildiradi; yakunda har guruh eng kuchsiz jihatni qanday rivojlantirish mumkinligini bir jumlada yozadi.

Mashq
1
Nima uchun tadbirkorlik faoliyatida «o‘z mulkiy javobgarligi ostida» degan ibora muhim?
2
Tumanda yangi tikuv sexi ochilib, 12 kishi ishga olindi va sex soliq to‘lay boshladi. Bu ishchilarga, tuman aholisiga va davlatga qanday foyda keltiradi? Har biriga bittadan ayting.
3
17 yoshli Jasur ota-onasining roziligisiz mustaqil ravishda yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ro‘yxatdan o‘ta oladimi? Sababini ayting.
4
Farruxda 20 000 000 so‘m jamg‘arma va mahallada ijaraga olsa bo‘ladigan bo‘sh xona bor, lekin u nima sotishini ham, ishni qanday tashkil etishini ham hali bilmaydi. Tadbirkorlik boshlash uchun zarur to‘rt shartdan qaysilari yetishmayapti?