Darslar 11 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
11
Biznes-reja ishlab chiqish
Darslik: 53–56-betlar
MaqsadBiznes-rejaning mohiyati, vazifalari va tuzilishini tushuntirish, uning bo‘limlarini ajratish hamda oddiy daromad, xarajat va qoplanish muddati hisobini bajarish.
Yangi so‘zlar
Biznes-reja · business plan: a document describing a business, its period, expected costs and expected profit before it startsRezyume · summary (executive summary): a short opening section that sums up the whole planMoliyaviy reja · financial plan: the section with the income and expense plan, cash flow and break-evenQoplanish muddati · payback period: the time in which the profit repays the starting investment
Tushuntirish
Biznesni rejalashtirish — xo‘jalik qaroridan oldin hisob-kitob qilish va harakatlar ketma-ketligini belgilash jarayoni, uning natijasi esa biznes-reja deb ataluvchi hujjatdir. Biznes-reja tadbirkorlik faoliyatining «xaritasi»: u maqsad va bosqichlarni ko‘rsatadi, keyin real natijalarni reja bilan solishtirib, muammolarni payqash imkonini beradi. Uning uchta vazifasi bor: birinchidan, maqsad va vazifalarni belgilaydi; ikkinchidan, g‘oyani amaliy harakat dasturiga aylantirib, hisob-kitoblar va xarajatlarni ko‘rsatadi; uchinchidan, kredit olish yoki hamkor jalb etishda asos bo‘ladi. Odatiy tuzilishi: rezyume; loyiha g‘oyasi; bozorni baholash (iste’molchilar, raqobatchilar, o‘z kuchli va ojiz tomonlari); marketing rejasi; ishlab chiqarish rejasi; tashkiliy reja (shakl, tuzilma, xodimlar); moliyaviy reja (daromad va xarajatlar, pul oqimi, zararsizlik, moliyalashtirish, risklar) va ilovalar. Hech qanday ikki biznes-reja bir xil bo‘lmaydi, chunki har bir tadbirkorning sharoiti va mablag‘i boshqacha. Kamchiliklarni yashirish yoki real bo‘lmagan raqamlar yozish rejani yaroqsiz qiladi, shuning uchun halol va tekshirilgan ma’lumot keltiriladi; zarur bo‘lsa yurist, iqtisodchi va buxgalter bilan maslahatlashiladi. Tayyor namunani ko‘chirib olish emas, o‘z sharoitingiz uchun hisob-kitob qilish muhim.
Namunalar
Mini-reja (xayoliy): «Velo-tamir» — mahalladagi velosiped ta’mirlash ustaxonasi. Kuniga 8 mijoz × o‘rtacha 35 000 so‘m × oyiga 26 kun = 7 280 000 so‘m oylik tushum. Xarajat: ijara 2 000 000 + ehtiyot qismlar 2 400 000 + kommunal va asbob eskirishi 880 000 = 5 280 000 so‘m. Oylik foyda: 7 280 000 − 5 280 000 = 2 000 000 so‘m.
Qoplanish muddati: agar «Velo-tamir»ni ochish uchun 24 000 000 so‘m sarflangan bo‘lsa, qoplanish muddati 24 000 000 / 2 000 000 = 12 oy. Bu taxminiy hisob: talab o‘zgarsa, muddat ham o‘zgaradi.
Sinfda faoliyat
Reja bo‘limlari: sinf 7 guruhga bo‘linadi, har biriga biznes-rejaning bitta bo‘limi (rezyume, g‘oya, bozor, marketing, ishlab chiqarish, tashkiliy, moliyaviy) beriladi. Barcha guruhlar umumiy xayoliy g‘oya (masalan, kitob almashtirish do‘koni) uchun o‘z bo‘limini 3 jumlada yozadi, so‘ng bo‘limlar tartib bilan birlashtirib o‘qiladi.
Mashq
1
Biznes-reja nima uchun «tadbirkorlik faoliyatining xaritasi» deyiladi?
U maqsadni, yo‘nalishlarni va bosqichlarni ko‘rsatadi va keyin real natijalarni rejaga solishtirib borishga yordam beradi.
2
Biznes-rejaning uchta vazifasini sanang.
1) maqsad va vazifalarni belgilash; 2) g‘oyani hisob-kitobli harakat dasturiga aylantirish; 3) kredit yoki hamkor jalb etishda asos bo‘lish.
3
Kuniga 6 mijoz, o‘rtacha chek 25 000 so‘m, oyiga 24 ish kuni. Oylik tushum necha so‘m?
3600000
4
Boshlang‘ich sarf 18 000 000 so‘m, oylik foyda 1 500 000 so‘m. Qoplanish muddati necha oy?