Darslar 12 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
12
Biznes loyiha va startaplar
Darslik: 57–60-betlar
MaqsadBiznes loyiha va biznes-rejaning farqini, biznes loyihaning vazifalarini, startap tushunchasini, uni moliyalashtirish manbalarini va rivojlanish bosqichlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Biznes loyiha · business project: a document describing all measures to realise a business idea and proving its efficiencyStartap · startup: a newly formed company or business project based on innovative ideas or technologyBiznes-angel · business angel: a private person investing in a business, usually from the idea stageVenchur fond · venture fund: a fund that invests money of its contributors in startups, accepting high risk for possibly high return
Tushuntirish
Biznes loyiha biznes-rejaga yaqin, lekin undan kengroq hujjat: unda g‘oyani amalga oshirish bilan bog‘liq barcha tadbirlar bayon etilib, mablag‘ sarflashning maqsadga muvofiqligi va samaradorligi asoslanadi; biznes-reja ko‘pincha loyihaning tarkibiy qismi bo‘ladi. Loyihaning asosiy vazifalari — mahsulotga yetarli talab borligini aniqlash, ishlab chiqarish va sotish hajmini belgilash hamda foyda va rentabellik ko‘rsatkichlarini baholash. Startap — innovatsion g‘oya yoki texnologiyaga asoslangan yangi kompaniya yoki loyiha; uning asosiy resursi yangi g‘oya, xarakterli tomoni esa mablag‘ yetishmasligi va bozorda hali mustahkam emasligi. Startapni oila va tanishlar, biznes-angellar (g‘oya bosqichidan kirib, kompaniya ishiga aralashmaydigan xususiy shaxslar) hamda venchur fondlar (o‘z omonatchilari mablag‘ini yuqori risk bilan kiritadigan fondlar) moliyalashtirishi mumkin; investor izlashda tarmoq forumlari, startap tanlovlari va tadbirlarida qatnashish («networking») yordam beradi. Bosqichlar: pre-startup (g‘oyadan bozorga chiqishgacha), pre-seed (nimaga ehtiyoj borligi aniq, texnik yechim hali yo‘q), seed (bozorni o‘rganish, namuna yaratish, dastlabki investorlar), startup (o‘sish va kengayish) va chiqish (investorlarning biznesdan to‘liq yoki qisman chiqishi, masalan, kompaniyani sotish). Startaplarning ko‘pchiligi muvaffaqiyatsiz bo‘lishi mumkin; bu bo‘lim tushunchalarni o‘rgatadi, investitsiya yoki moliyaviy maslahat emas.
Namunalar
Loyiha va reja: «Sinfdosh» startapi — maktab konspektlari bilan almashish ilovasi g‘oyasi. Biznes loyiha uni qamrab oladi: talab so‘rovnomasi, texnik ishlanma, jamoa, moliya va ijtimoiy foyda; biznes-reja esa uning bozor, marketing va pul hisobini beradi.
Mablag‘ yetishi: boshlang‘ich bosqichda 60 000 000 so‘m kerak. Jamoa o‘z hissasini 15 000 000, qarindoshlar 10 000 000, biznes-angel 35 000 000 so‘m bersa, jami 15 000 000 + 10 000 000 + 35 000 000 = 60 000 000 so‘m. Oylik xarajat 5 000 000 so‘m bo‘lsa, bu mablag‘ 60 000 000 / 5 000 000 = 12 oyga yetadi.
Sinfda faoliyat
Startap taqdimoti: 3–4 kishilik guruhlar 2 daqiqada xayoliy startap (masalan, mahalla velosiped ijarasi ilovasi) taqdimotini tayyorlaydi: muammo, yechim, kim xaridor, qancha mablag‘ kerak. Sinf «biznes-angel» rolida 2 savol beradi. Hech kim haqiqiy pul tikmaydi — bu faqat o‘quv mashqi.
Mashq
1
Biznes loyiha biznes-rejadan nimasi bilan farq qiladi?
Loyiha kengroq: barcha tadbirlar va ularning samaradorligini asoslaydi; reja esa ko‘pincha loyihaning bir qismi.
2
Biznes-angel va venchur fond o‘rtasidagi farqni ayting.
Biznes-angel — o‘z mablag‘ini kiritadigan xususiy shaxs; venchur fond esa o‘z omonatchilari mablag‘ini kiritadi.
3
Quyidagi bosqichni aniqlang: jamoa bozorni o‘rganmoqda, namuna yaratmoqda va birinchi investorlarni qidirmoqda.
Seed bosqichi.
4
Startap uchun 48 000 000 so‘m kerak, oylik xarajat 4 000 000 so‘m. Mablag‘ necha oyga yetadi?