Darslar 24 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
24
Korxonani boshqarish
Darslik: 111–114-betlar
MaqsadMenejmentning maqsad va vazifalarini, boshqaruv funksiyalari va usullarini tushuntirish va reja bajarilishini oddiy hisoblash.
Yangi so‘zlar
Menejment · management: the set of methods and principles of running a business successfullyMenejer · manager: a hired specialist who manages a business or part of itMotivatsiya · motivation (qiziqtirish): creating employees’ interest in reaching the business’s goalsNazorat · control: comparing the work done with the set norms and plans
Tushuntirish
Menejment — korxonani muvaffaqiyatli boshqarishning usul va tamoyillari majmuyi. Uning asosiy maqsadi korxona rentabelligini va bozordagi barqaror o‘rnini ta’minlashdir. Vazifalari: bozor talabiga mos mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etish, malakali xodimlarni jalb etish, ish sharoiti va haqni yaxshilab mehnat unumdorligini oshirish, rivojlanish yo‘llarini belgilash va ishlarning bajarilishini nazorat qilish. Boshqaruvchi inson yoki guruh menejment subyekti, boshqariladigan narsalar (xodimlar, moliya, ishlab chiqarish, ta’minot) esa obyekti hisoblanadi. Boshqaruv besh funksiyadan iborat: tahlil, rejalashtirish, tashkil etish, qiziqtirish (motivatsiya) va nazorat qilish. Usullari uchta: tashkiliy-idoraviy (buyruq, ko‘rsatma), iqtisodiy (ish haqi, mukofot) va ijtimoiy-psixologik (hurmat, jamoa muhiti). Kichik korxonani tadbirkor o‘zi boshqara oladi, yirik korxonada ishlab chiqarish, moliya, xodimlar va sotish bo‘yicha alohida mutaxassislar ishlaydi.
Namunalar
Xayoliy tikuvchilik sexida oylik reja 400 ta ko‘ylak, bajarilgani 460 ta. Bajarilish = 460 / 400 × 100 = 115 %. Menejer bu natijani nazorat funksiyasi orqali ko‘radi, motivatsiya sifatida jamoaga mukofot beradi.
Usullarga misol: ish vaqti jadvalini e’lon qilish — tashkiliy-idoraviy; sifatli ish uchun ustama haq — iqtisodiy; jamoa yig‘ilishida yaxshi ishni e’tirof etish — ijtimoiy-psixologik usul.
Sinfda faoliyat
Sinf korxonasi: guruh xayoliy kichik korxona (masalan, mahalliy tozalash xizmati) uchun besh boshqaruv funksiyasining har biriga bittadan aniq ish yozadi va uchala usulga bittadan misol keltiradi.
Mashq
1
Menejment subyekti va obyekti farqi nimada?
Subyekt boshqaradigan inson yoki guruh, obyekt esa boshqariladigan xodimlar, moliya, jarayonlar va boshqalar.
2
“Ish haqiga ustama beriladi” qaysi boshqaruv usuliga kiradi?
Iqtisodiy usul.
3
Reja 250 dona, bajarilgani 300 dona. Reja necha foizga bajarildi?
120
4
Oylik tushum 8 000 000 so‘m, mukofot fondi tushumning 3 % i. Mukofot fondi necha so‘m?