Darslar 2 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
2
Tadbirkorlik turlari va shakllari
Darslik: 9–13-betlar
MaqsadTadbirkorlik turlarini (ishlab chiqarish, tijorat, moliyaviy, sug‘urta) farqlash, har birining xususiyatini tushuntirish, tadbirkorlik turini baholash usulini qo‘llash hamda tadbirkorlik shakllari bilan tanishish.
Yangi so‘zlar
Ishlab chiqarish tadbirkorligi · production entrepreneurship: making goods or providing services for sale to consumersTijorat tadbirkorligi · commercial entrepreneurship: reselling goods and services; retail, wholesale and intermediary workMoliyaviy tadbirkorlik · financial entrepreneurship: activity connected with trading money and securitiesSug‘urta faoliyati · insurance activity: protecting against financial loss from unexpected events
Tushuntirish
Tadbirkorlik turi faoliyat yo‘nalishi, kapital kiritiladigan soha va natijasiga qarab ajratiladi. Ishlab chiqarish tadbirkorligida tovar yoki xizmat yaratiladi, shuning uchun bino, uskuna va xomashyo kabi moddiy resurslar eng ko‘p kerak. Tijorat tadbirkorligi tovarni qayta sotishga asoslangan: asosiy qoida sotish narxining xarid narxidan yuqori bo‘lishi, kapital esa ko‘proq aylanma mablag‘ ko‘rinishida kerak. Moliyaviy tadbirkorlik pul va qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq bo‘lib, maxsus bilim va ruxsat talab qiladi; sug‘urta faoliyati esa mijozlarni kutilmagan zararlardan himoyalash xizmatini sotadi va eng yuqori riskli turlardan biri. Tur tanlashda talab qilinadigan moddiy resurs, moliyaviy resurs, risk darajasi hamda maxsus bilim va ruxsatnoma kabi belgilarni «past — 1, ahamiyatli — 2, yuqori — 3» ball bilan baholab, yig‘indini taqqoslash mumkin. Tadbirkorlik turidan tashqari shaklni ham tanlash kerak: yakka tartibdagi, jamoa va korporativ shakllar bor, ularni keyingi darslarda o‘rganamiz.
Namunalar
Ishlab chiqarish: Madina uyida tayyorlanadigan quruq mevali asal paketlarini qadoqlovchi kichik sex ochdi. U mahsulotni o‘zi yaratadi, shuning uchun bu — ishlab chiqarish tadbirkorligi.
Tijorat: Akmal ulgurji bozordan kartoshkani kilosiga 4 000 so‘mdan olib, kilosiga 5 200 so‘mdan chakana sotadi. Mahsulotni o‘zgartirmay qayta sotgani uchun bu — tijorat; kilogrammiga farq 1 200 so‘m.
Sinfda faoliyat
Ball jadvali: 4 kishilik guruhlar ikkita faraziy ishni (masalan, mebel ustaxonasi va onlayn qayta sotish do‘koni) tanlab, to‘rt belgi bo‘yicha 1–3 ball qo‘yadi, yig‘indini hisoblaydi va ballarni sinfdoshlariga asoslab beradi. Qaysi biri murakkabroq chiqdi va nega — bir jumlada ayting.
Mashq
1
Tadbirkorlik turi qanday belgilarga qarab ajratiladi?
Faoliyat yo‘nalishi, kapital kiritiladigan soha va faoliyat natijasi bo‘yicha.
2
Quyidagilarni tur bo‘yicha ajrating: a) charm sumka tikish; b) kitoblarni ulgurji olib kitob do‘konlariga sotish; v) mulkni yong‘in zararidan sug‘urtalash xizmati.
a) ishlab chiqarish; b) tijorat; v) sug‘urta faoliyati.
3
Nima uchun tijorat tadbirkorligida bozorni oldindan tahlil qilish muhim?
Foyda sotish va xarid narxi farqidan hosil bo‘ladi; talab va narxni bilmasdan tovar olinsa, sotilmay qolib zarar ko‘riladi.
4
Do‘kon egasi tovarni 36 000 so‘mdan olib, 45 000 so‘mdan sotdi. Bir dona tovardan qancha so‘m farq oldi?