Darslar 21 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
21
Tadbirkorlikni soliqqa tortish
Darslik: 99–102-betlar
MaqsadSoliqning mohiyati va vazifalarini, soliq turlarini, soliq to‘lash tartiblarini (umumbelgilangan va soddalashtirilgan) hamda qo‘shilgan qiymat solig‘ini (QQS) tushuntirish va oddiy soliq hisoblarini bajarish.
Yangi so‘zlar
Soliq · tax: a mandatory payment to the state budget that businesses and people pay under the lawQQS · VAT (value added tax): a tax added to the price of goods and services; the rate is 12 %Soliq bazasi · tax base: the amount (income, profit, turnover) on which the tax is calculatedSoddalashtirilgan tartib · simplified regime: an easier way of paying tax, mainly for small businesses
Tushuntirish
Soliq — qonunga ko‘ra davlat byudjetiga to‘lanadigan majburiy to‘lov. Soliqlar yo‘l, maktab, shifoxona kabi umumiy xizmatlarni moliyalashtiradi va iqtisodiyotni tartibga soladi. Soliq hisoblanadigan summa soliq bazasi deyiladi, soliq esa baza va stavkaning ko‘paytmasi: soliq = baza × stavka. Tadbirkorlik faoliyatida foyda (daromad) solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i, ijtimoiy soliq, mol-mulk va yer solig‘i, jismoniy shaxslarning daromad solig‘i kabi to‘lovlar uchraydi; QQS stavkasi 12 %, boshqa stavkalar Soliq kodeksida belgilangan, shuning uchun ularni har safar amaldagi kodeksdan tekshirish kerak. Korxona soliqni umumbelgilangan tartibda yoki, shartlariga mos kelsa, soddalashtirilgan tartibda to‘lashi mumkin; soddalashtirilgan tartibda hisob yengilroq, ammo faoliyat turi va hajmi bo‘yicha qonunda cheklovlar bor. Hozirgi Soliq kodeksida kichik biznes uchun asosiy soddalashtirilgan tartib — aylanmadan olinadigan soliq; darslikda tilga olingan «yagona soliq to‘lovi» endi qo‘llanilmaydi. Soliqni o‘z vaqtida va to‘liq to‘lamaslik jarima va boshqa javobgarlikka olib keladi, shuning uchun hisobni to‘g‘ri yuritish tadbirkor uchun muhim.
Taxminiy stavka bilan hisob (faqat mashq uchun): foyda 4 000 000 so‘m, stavka 15 % deb faraz qilinadi. Soliq = 4 000 000 × 15 / 100 = 600 000 so‘m, foydaning qolgan 3 400 000 so‘mi korxonada qoladi. Haqiqiy stavka Soliq kodeksidan olinadi.
Sinfda faoliyat
Soliq kartochkasi: guruhlar xayoliy korxona uchun beshta soliq yoki majburiy to‘lovni jadvalga yozadi (nomi, baza, kimga to‘lanadi), so‘ng soliq to‘lanmasa nima bo‘lishini 2 gapda tushuntiradi.
Mashq
1
Soliq bazasi nima?
Soliq hisoblanadigan summa: daromad, foyda yoki aylanma.
2
Mahsulotning QQSsiz narxi 50 000 so‘m, QQS 12 %. QQS summasi necha so‘m?
6000
3
QQSsiz narx 300 000 so‘m. QQS bilan xaridor necha so‘m to‘laydi?
336000
4
Faraz qilamiz, aylanma solig‘i stavkasi 4 %, aylanma 50 000 000 so‘m. Soliq necha so‘m? (Stavka — faqat mashq uchun.)