Darslar 5 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
5
Mikrofirma va kichik korxona
Darslik: 25–29-betlar
MaqsadKichik tadbirkorlik subyektlarini aniqlash mezonlarini, mikrofirma va kichik korxonani farqlash, asosiy faoliyat turini aniqlash va xodimlarning o‘rtacha yillik sonini hisoblash.
Yangi so‘zlar
Kichik tadbirkorlik subyekti · small business entity: a business classed as small by law, mainly by employee numbers and type of activityMikrofirma · microfirm: the smallest legal entity by number of employeesAsosiy faoliyat turi · main activity: the activity with the largest share of revenue for the reporting periodO‘rtacha yillik xodimlar soni · average annual number of employees: the sum of monthly averages divided by 12
Tushuntirish
Dunyoda kichik biznesni odatda xodimlarning o‘rtacha yillik soni, aktivlar, daromad va tushum hajmi kabi mezonlar bilan ajratadilar; kichik korxona davlat yordamisiz yirik raqobatchilar oldida qiynalishi mumkin, shuning uchun unga alohida imtiyoz va soddalashtirilgan tartib beriladi. Darslik nashr etilgan paytda O‘zbekistonda kichik tadbirkorlik subyektlari faoliyat turi va xodimlarning o‘rtacha yillik soniga qarab aniqlangan; mikrofirma — shu mezonda eng kichik yuridik shaxs, kichik korxona esa undan kattaroq. Keyinchalik mezonlar va chegaralar qonun hujjatlari bilan o‘zgartirilgan, shuning uchun bu darsda hisoblash usulini o‘rganamiz, amaldagi chegaralarni esa amaldagi qonundan tekshirish kerak. Korxonaning asosiy faoliyat turi — hisobot davrida umumiy tushumda eng katta ulushni beradigan faoliyat; chegaraviy son shu tur bo‘yicha olinadi. Xodimlarning oylik o‘rtacha soni har kundagi sonlar yig‘indisini oyning kalendar kunlariga bo‘lib topiladi (dam olish kunlari oldingi ish kunidagi son bilan olinadi), yillik o‘rtacha esa 12 oyning oylik o‘rtachalarini qo‘shib, 12 ga bo‘lib hisoblanadi.
Namunalar
Oylik o‘rtacha: sentabrda (30 kun) 1–10-sanalarda 18 nafar ishladi, 11-sanada 6 kishi qo‘shilib, 20-sanagacha 24 nafar, 21-sanada 3 kishi ketib, oy oxirigacha 21 nafar ishladi. Oylik o‘rtacha = (18 × 10 + 24 × 10 + 21 × 10) / 30 = (180 + 240 + 210) / 30 = 21 nafar.
Asosiy faoliyat: yil tushumi 500 mln so‘m: novvoyxona mahsuloti 360 mln, yetkazib berish xizmati 90 mln, pishiriq kurslari 50 mln. Ulushlar: 72 %, 18 %, 10 %. Eng katta ulush — ishlab chiqarishda, demak asosiy faoliyat turi — ishlab chiqarish.
Sinfda faoliyat
Xodimlar hisobi: har bir guruhga 12 oylik sonlar ro‘yxati beriladi (o‘qituvchi o‘ylab topadi). Talabalar oylik sonlar yig‘indisini hisoblab, 12 ga bo‘ladi, so‘ng «mikrofirma»mi yoki «kichik korxona»mi — faraziy chegaralar (masalan, 5 va 25 nafar) bilan solishtirib, javobni sinfga e’lon qiladi.
Mashq
1
Nima uchun davlat kichik tadbirkorlikni alohida qo‘llab-quvvatlaydi?
Chunki u yirik korxonalar oldida raqobatda zaif bo‘lishi mumkin, ayni paytda ko‘p ish o‘rni yaratadi va moslashuvchan.
2
Iyunda (30 kun) 1–5-iyun 12 nafar, 6–20-iyun 18 nafar, 21–30-iyun 15 nafar xodim ishladi. Oylik o‘rtacha son necha?
16
3
12 oyning oylik o‘rtachalari: 24, 24, 26, 28, 30, 30, 32, 32, 30, 28, 26, 26. O‘rtacha yillik soni necha?
28
4
Kafening yillik tushumi: taomlar sotuvi 180 mln, to‘ylarga ovqat yetkazish 95 mln, pazandalik darslari 25 mln so‘m. Asosiy faoliyat turi qaysi va uning ulushi necha foiz? (ulushni yozing)