Korxona mablag‘lari va ulardan foydalanish samaradorligi
Korxona mablag‘lari — korxona faoliyatini tashkil etish va yuritish uchun xizmat qiladigan pul, resurslar va tovarlar majmuyi. Ular uch shaklda bo‘ladi: pul, resurslar (bino, uskuna, xomashyo, mehnat, energiya) va tovar. Pul resurslarga, resurslar ishlab chiqarish orqali tovarga aylanadi, tovar sotilgach esa yana pul bo‘lib qaytadi — bu doiraviy aylanish, uning uzluksiz takrorlanishi esa mablag‘lar aylanishi deyiladi. Mablag‘lar asosiy va aylanma qismlarga bo‘linadi: asosiy mablag‘ (bino, stanok) ishlab chiqarishda uzoq qatnashib, moddiy ko‘rinishini saqlaydi va qiymatini mahsulotga qisman o‘tkazadi; aylanma mablag‘ (xomashyo, material) bir marta qatnashib, qiymatini mahsulotga to‘liq o‘tkazadi. Asosiy mablag‘ eskirishini mahsulot tannarxiga qo‘shib borish amortizatsiya deyiladi: yillik amortizatsiya ajratmasi = asosiy mablag‘ qiymati / xizmat davri (yil), amortizatsiya me’yori = 100 % / xizmat davri. Samaradorlik ko‘rsatkichlari: asosiy mablag‘ samaradorligi (fond qaytimi) = ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi / asosiy mablag‘ qiymati — qancha yuqori bo‘lsa, shuncha yaxshi; asosiy mablag‘ sig‘imi esa unga teskari: asosiy mablag‘ qiymati / mahsulot hajmi — qancha past bo‘lsa, shuncha yaxshi. Soliq hisobi va buxgalteriyada amortizatsiya usullari qonunda belgilangan va bu yerda eng sodda, tekis (chiziqli) usul olinadi.
Klubning 12 ta stol tennisi raketkasi taxminan 3 yil xizmat qiladi. Shuning uchun har yili ularning to‘rtdan bir qismi, ya’ni 4 tasi eskirgan hisoblanadi. Murabbiy shu asosda yangisini qachon olishni rejalashtirdi.
Buxgalterlar, ustaxona egalari va maktab jihozlarini rejalashtiruvchi xodimlar asbob-uskunaning eskirishini hisobga oladi.
Yil bo‘yi ishlatadigan bir narsangiz, masalan sumkangiz, necha yil chidashini taxmin qiling va har yili uning qancha qismi eskirishini yozing.
Mablag‘ aylanishi zanjiri: guruhlar «pul → resurs → tovar → pul» zanjirini xayoliy ishlab chiqarish (masalan, qo‘lda sovun) uchun to‘ldiradi: qaysi pul nimaga sarflanadi, qanday tovar hosil bo‘ladi, kim sotib oladi. Har guruh bitta asosiy va bitta aylanma mablag‘ni zanjirdan topadi. Sovun tayyorlashda kimyoviy moddalar bilan faqat kattalar ishlaydi, shuning uchun o‘quvchilar buni faqat qog‘ozda tasavvur qiladi.