☰ Mundarija · Tadbirkorlik asoslari

Korxona mablag‘lari va ulardan foydalanish samaradorligi

Darslar 16 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
16

Korxona mablag‘lari va ulardan foydalanish samaradorligi

Darslik: 74–79-betlar
MaqsadKorxona mablag‘lari shakllarini, doiraviy aylanishini, asosiy va aylanma mablag‘larni, amortizatsiyani va mablag‘lardan foydalanish samaradorligi ko‘rsatkichlarini tushuntirish hamda ularni hisoblash.
Yangi so‘zlar
Asosiy mablag‘ · fixed funds: resources that take part in production for a long time without changing their material formAylanma mablag‘ · working funds: resources used once in production that change their material formAmortizatsiya · depreciation: gradually moving the wear of fixed funds into the cost of outputFond qaytimi · capital productivity: output per unit of fixed funds
Tushuntirish

Korxona mablag‘lari — korxona faoliyatini tashkil etish va yuritish uchun xizmat qiladigan pul, resurslar va tovarlar majmuyi. Ular uch shaklda bo‘ladi: pul, resurslar (bino, uskuna, xomashyo, mehnat, energiya) va tovar. Pul resurslarga, resurslar ishlab chiqarish orqali tovarga aylanadi, tovar sotilgach esa yana pul bo‘lib qaytadi — bu doiraviy aylanish, uning uzluksiz takrorlanishi esa mablag‘lar aylanishi deyiladi. Mablag‘lar asosiy va aylanma qismlarga bo‘linadi: asosiy mablag‘ (bino, stanok) ishlab chiqarishda uzoq qatnashib, moddiy ko‘rinishini saqlaydi va qiymatini mahsulotga qisman o‘tkazadi; aylanma mablag‘ (xomashyo, material) bir marta qatnashib, qiymatini mahsulotga to‘liq o‘tkazadi. Asosiy mablag‘ eskirishini mahsulot tannarxiga qo‘shib borish amortizatsiya deyiladi: yillik amortizatsiya ajratmasi = asosiy mablag‘ qiymati / xizmat davri (yil), amortizatsiya me’yori = 100 % / xizmat davri. Samaradorlik ko‘rsatkichlari: asosiy mablag‘ samaradorligi (fond qaytimi) = ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi / asosiy mablag‘ qiymati — qancha yuqori bo‘lsa, shuncha yaxshi; asosiy mablag‘ sig‘imi esa unga teskari: asosiy mablag‘ qiymati / mahsulot hajmi — qancha past bo‘lsa, shuncha yaxshi. Soliq hisobi va buxgalteriyada amortizatsiya usullari qonunda belgilangan va bu yerda eng sodda, tekis (chiziqli) usul olinadi.

Namunalar
Amortizatsiya: tikuv sexi 30 000 000 so‘mlik mashina sotib oldi, xizmat davri 5 yil. Yillik ajratma = 30 000 000 / 5 = 6 000 000 so‘m; me’yor = 100 / 5 = 20 %. Uchinchi yil oxirida jamg‘arilgan amortizatsiya 6 000 000 × 3 = 18 000 000, qoldiq qiymat 30 000 000 − 18 000 000 = 12 000 000 so‘m.
Fond qaytimi: korxonada asosiy mablag‘ 200 mln so‘m bo‘lib, yil davomida 1 mlrd so‘mlik mahsulot ishlab chiqarildi. Fond qaytimi = 1 000 / 200 = 5: har 1 so‘mlik asosiy mablag‘ 5 so‘mlik mahsulot beradi. Sig‘im = 200 / 1 000 = 0,2.
Sinfda faoliyat

Mablag‘ aylanishi zanjiri: guruhlar «pul → resurs → tovar → pul» zanjirini xayoliy ishlab chiqarish (masalan, qo‘lda sovun) uchun to‘ldiradi: qaysi pul nimaga sarflanadi, qanday tovar hosil bo‘ladi, kim sotib oladi. Har guruh bitta asosiy va bitta aylanma mablag‘ni zanjirdan topadi. Sovun tayyorlashda kimyoviy moddalar bilan faqat kattalar ishlaydi, shuning uchun o‘quvchilar buni faqat qog‘ozda tasavvur qiladi.

Mashq
1
Asosiy va aylanma mablag‘ o‘rtasidagi asosiy farqni ayting va ikkitadan misol keltiring.
2
Uskuna 24 000 000 so‘m, xizmat davri 6 yil. Yillik amortizatsiya ajratmasi necha so‘m?
3
Asosiy mablag‘ 350 mln so‘m, yillik mahsulot 2 100 mln so‘m. Fond qaytimi necha?
4
Korxona fond qaytimi 3 dan 5 ga oshdi. Bu yaxshi o‘zgarishmi? Sababini tushuntiring.