Darslar 29–30 · 2 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
29
Korxonada mehnat resurslari
Darslik: 133–136-betlar
MaqsadMehnat resurslari, mehnat shartnomasi, ish haqi (nominal va real), tarif tizimi va mehnat unumdorligini tushuntirish va ularni hisoblash.
Yangi so‘zlar
Mehnat shartnomasi · employment contract: a written agreement between employer and employee that sets the terms of the workNominal ish haqi · nominal wage: the sum of money received for a periodReal ish haqi · real wage: the quantity of goods and services the nominal wage can buyMehnat unumdorligi · labour productivity: the amount of product made per unit of working time
Tushuntirish
Mehnat resurslari — mehnat qilishga jismoniy va aqliy qobiliyati bor aholi qismi; ularning yoshi va mehnat shartlari qonun bilan, jumladan 2023-yil 30-aprelda kuchga kirgan Mehnat kodeksi bilan belgilanadi. O‘smirlar uchun alohida himoya bor: ish vaqti qisqaroq, og‘ir va xavfli ishlarga jalb qilish taqiqlanadi. Xodimni ishga olishda mehnat shartnomasi tuziladi: unda ish haqi, ish vaqti, dam olish, ish sharoiti va tomonlarning majburiyatlari yoziladi. Ish haqi — mehnatning miqdori, sifati va unumdorligiga qarab to‘lanadigan pul. Nominal ish haqi — olingan pul summasi, real ish haqi esa shu pulga sotib olinadigan tovar va xizmatlar miqdori: Vr = Vn / P, bunda P — narxlar darajasi. Narxlar oshsa, nominal ish haqi o‘zgarmasa ham real ish haqi kamayadi. Tarif tizimi malaka, ish turi va sharoitga qarab haq darajasini tartibga soladi. Mehnat unumdorligi MU = M / V: mahsulot miqdori sarflangan ish vaqtiga bo‘linadi.
Namunalar
Nominal va real ish haqi: xayoliy xodim oyiga 3 000 000 so‘m oladi. Narxlar darajasi 1,2 baravar oshdi (ya’ni 12 / 10). Real ish haqi = 3 000 000 / 1,2 = 2 500 000 so‘m darajasida bo‘ladi, ya’ni nominal summa o‘zgarmasa ham xarid qobiliyati pasaydi.
Mehnat unumdorligi: xayoliy shirinlik sexida 5 ishchi 24 kunda 3 600 quti tayyorladi. Sarflangan ish vaqti 5 × 24 = 120 kishi-kun. MU = 3 600 / 120 = 30 quti kishi-kuniga.
Sinfda faoliyat
Shartnoma loyihasi: juftliklar xayoliy do‘kon sotuvchisi uchun mehnat shartnomasining asosiy bandlari ro‘yxatini yozadi (ish haqi, ish vaqti, dam olish, majburiyatlar), so‘ng shartnoma yozma bo‘lishi nega ikkala tomonga ham foydali ekanini tushuntiradi.
Mashq
1
Nominal va real ish haqi farqini yozing.
Nominal ish haqi — olingan pul summasi; real ish haqi — shu pulga sotib olinadigan tovar va xizmatlar miqdori.
2
Nega mehnat shartnomasi yozma tuziladi?
Yozma hujjat ish haqi, vaqti va majburiyatlarni aniq qayd etadi, nizo bo‘lsa ikkala tomonni himoya qiladi.
3
Nominal ish haqi 2 400 000 so‘m, narxlar darajasi 1,2 baravar oshdi. Real ish haqi necha so‘m?
2000000
4
4 ishchi 20 kunda 1 600 dona mahsulot tayyorladi. Mehnat unumdorligi kishi-kuniga necha dona?