ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tadbirkorlik asoslari

Mehnat resurslari va raqobatdoshlik

Darslar 29–30 · 2 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
29

Korxonada mehnat resurslari

Darslik: 133–136-betlar
MaqsadMehnat resurslari, mehnat shartnomasi, ish haqi (nominal va real), tarif tizimi va mehnat unumdorligini tushuntirish va ularni hisoblash.
Yangi so‘zlar
Mehnat shartnomasi · employment contract: a written agreement between employer and employee that sets the terms of the workNominal ish haqi · nominal wage: the sum of money received for a periodReal ish haqi · real wage: the quantity of goods and services the nominal wage can buyMehnat unumdorligi · labour productivity: the amount of product made per unit of working time
Tushuntirish

Mehnat resurslari — mehnat qilishga jismoniy va aqliy qobiliyati bor aholi qismi; ularning yoshi va mehnat shartlari qonun bilan, jumladan 2023-yil 30-aprelda kuchga kirgan Mehnat kodeksi bilan belgilanadi. O‘smirlar uchun alohida himoya bor: ish vaqti qisqaroq, og‘ir va xavfli ishlarga jalb qilish taqiqlanadi. Xodimni ishga olishda mehnat shartnomasi tuziladi: unda ish haqi, ish vaqti, dam olish, ish sharoiti va tomonlarning majburiyatlari yoziladi. Ish haqi — mehnatning miqdori, sifati va unumdorligiga qarab to‘lanadigan pul. Nominal ish haqi — olingan pul summasi, real ish haqi esa shu pulga sotib olinadigan tovar va xizmatlar miqdori: Vr = Vn / P, bunda P — narxlar darajasi. Narxlar oshsa, nominal ish haqi o‘zgarmasa ham real ish haqi kamayadi. Tarif tizimi malaka, ish turi va sharoitga qarab haq darajasini tartibga soladi. Mehnat unumdorligi MU = M / V: mahsulot miqdori sarflangan ish vaqtiga bo‘linadi.

ƒFormula
Vr = Vn / P
Vr – real, Vn – nominal ish haqi, P – narxlar darajasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yarmarka dasturlarini tayyorlash uchun to‘rt o‘quvchi ish vaqti, tanaffus va vazifalarni yozma kelishdi. 2 soatda 320 varaq buklashdi, ya’ni 320 / (4 × 2) = 40 varaq bir kishiga bir soatda. Yozma kelishuv hammaga aniqlik berdi.

Kim ishlatadi

Ish beruvchilar, mehnat inspektorlari va kadrlar xodimlari ish vaqti va tanaffuslarni yozma shartnomada belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kichik takrorlanuvchi ishni, masalan bir sahifani ko‘chirishni, bajarib, daqiqasiga nechta birlik ekanini yozing. Ertasi kuni yana sinab ko‘ring.

Namunalar
010002000300030002500NominalRealming so‘m
Nominal va real ish haqi: xayoliy xodim oyiga 3 000 000 so‘m oladi. Narxlar darajasi 1,2 baravar oshdi (ya’ni 12 / 10). Real ish haqi = 3 000 000 / 1,2 = 2 500 000 so‘m darajasida bo‘ladi, ya’ni nominal summa o‘zgarmasa ham xarid qobiliyati pasaydi.
ƒFormula
3 600 / (5 × 24) = 30
quti – mehnat unumdorligi (kishi-kunga)
Mehnat unumdorligi: xayoliy shirinlik sexida 5 ishchi 24 kunda 3 600 quti tayyorladi. Sarflangan ish vaqti 5 × 24 = 120 kishi-kun. MU = 3 600 / 120 = 30 quti kishi-kuniga.
Sinfda faoliyat

Shartnoma loyihasi: juftliklar xayoliy do‘kon sotuvchisi uchun mehnat shartnomasining asosiy bandlari ro‘yxatini yozadi (ish haqi, ish vaqti, dam olish, majburiyatlar), so‘ng shartnoma yozma bo‘lishi nega ikkala tomonga ham foydali ekanini tushuntiradi.

Mashq
1
Nominal va real ish haqi farqini yozing.
2
Nega mehnat shartnomasi yozma tuziladi?
3
Nominal ish haqi 2 400 000 so‘m, narxlar darajasi 1,2 baravar oshdi. Real ish haqi necha so‘m?
4
4 ishchi 20 kunda 1 600 dona mahsulot tayyorladi. Mehnat unumdorligi kishi-kuniga necha dona?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →