Darslar 6 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
6
Xususiy korxona
Darslik: 30–33-betlar
MaqsadXususiy korxona tushunchasi, uni kim tashkil etishi, uning o‘ziga xos jihatlari, afzalliklari va kamchiliklarini tushuntirish hamda uni yakka tartibdagi tadbirkor va MCHJdan farqlash.
Yangi so‘zlar
Xususiy korxona · private enterprise: a commercial organisation founded and managed by a single natural person who owns itMulkdor · owner: the sole founder who gives the enterprise its property and approves its charterUstav fondi · charter fund: the initial property or money put into an enterprise by its owner or participantsTo‘liq javobgarlik · full liability: answering for the enterprise’s debts also with the owner’s own property when its property is not enough
Tushuntirish
Xususiy korxona — yagona mulkdor, ya’ni bitta jismoniy shaxs tomonidan tuziladigan va boshqariladigan tijorat tashkiloti bo‘lib, yuridik shaxs hisoblanadi. Mulkdor korxonaga mol-mulk beradi va ustavini tasdiqlaydi; ta’sischi faqat jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin, yuridik shaxs bo‘la olmaydi. Ustav fondi ulushlarga bo‘linmaydi va uning hajmini mulkdorning o‘zi belgilaydi; fondga pul, qimmatli qog‘oz yoki pulda baholanadigan boshqa mulk kiritilishi mumkin. Mulkdor korxonani yakka rahbar sifatida boshqaradi, uning nomidan ishonchnomasiz harakat qiladi, shartnoma va mehnat shartnomalari tuzadi hamda bank hisobvaraqlarini ochadi; bu qarorlarni tez qabul qilish imkonini beradi. Afzalliklari — mustaqillik va tezkorlik, boshqa ta’sischilar aralashmasligi; kamchiliklari — yuridik shaxs mulkdor bo‘la olmagani uchun mablag‘ jalb qilish qiyinligi va korxona mol-mulki yetmasa, mulkdor qarz uchun o‘z mol-mulki bilan to‘liq javob berishi. Firma nomidan keyin «xususiy korxona» yoki «XK» deb yoziladi. Amalda ko‘p tadbirkorlar bir kishi bilan ham MCHJ ochadi, chunki unda javobgarlik cheklangan; shakl tanlashda bu farqni hisobga oling.
Namunalar
Qo‘shimcha mablag‘ muammosi: Bobur xususiy korxona ochib, mebel sexini yuritadi. Sexni kengaytirish uchun hamkorlar kerak, lekin boshqa ta’sischi qo‘shilishi mumkin emas. U ikki yo‘ldan biriga borishi mumkin: bankdan kredit olish yoki korxonani boshqa shaklga (masalan, MCHJga) o‘zgartirish.
To‘liq javobgarlik: xususiy korxonaning mol-mulki 40 000 000 so‘m, qarzi esa 55 000 000 so‘m. Yetmagan 15 000 000 so‘mni egasi shaxsiy mol-mulki bilan qoplashi mumkin. Hisob: 55 000 000 − 40 000 000 = 15 000 000.
Sinfda faoliyat
Shakl tanlash bahsi: sinf ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh «Bir kishi ishni xususiy korxona sifatida boshlasin», ikkinchisi «Bir kishi ham MCHJ ochsin» pozitsiyasini himoya qiladi. Har guruh bitta qonuniy dalil (javobgarlik, ta’sischi, mablag‘ jalb etish) keltiradi.
Mashq
1
Xususiy korxonani kim tashkil eta oladi?
Faqat bitta jismoniy shaxs; yuridik shaxs va bir nechta kishi ta’sischi bo‘la olmaydi.
2
Xususiy korxona yakka tartibdagi tadbirkordan qaysi muhim jihati bilan farq qiladi?
Xususiy korxona yuridik shaxs bo‘lib, ustavi va ustav fondi bor; yakka tadbirkor esa yuridik shaxs tashkil etmaydi.
3
Nima uchun xususiy korxona ustav fondi ulushlarga bo‘linmaydi?
Chunki mulkdor bitta; ulush bo‘lish uchun bir nechta ishtirokchi bo‘lishi kerak.
4
Korxona mol-mulki 62 000 000 so‘m, qarzlari 70 000 000 so‘m. Mulkdor o‘z mol-mulkidan necha so‘m qoplashi kerak bo‘lishi mumkin?