Xususiy korxona
Xususiy korxona — yagona mulkdor, ya’ni bitta jismoniy shaxs tomonidan tuziladigan va boshqariladigan tijorat tashkiloti bo‘lib, yuridik shaxs hisoblanadi. Mulkdor korxonaga mol-mulk beradi va ustavini tasdiqlaydi; ta’sischi faqat jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin, yuridik shaxs bo‘la olmaydi. Ustav fondi ulushlarga bo‘linmaydi va uning hajmini mulkdorning o‘zi belgilaydi; fondga pul, qimmatli qog‘oz yoki pulda baholanadigan boshqa mulk kiritilishi mumkin. Mulkdor korxonani yakka rahbar sifatida boshqaradi, uning nomidan ishonchnomasiz harakat qiladi, shartnoma va mehnat shartnomalari tuzadi hamda bank hisobvaraqlarini ochadi; bu qarorlarni tez qabul qilish imkonini beradi. Afzalliklari — mustaqillik va tezkorlik, boshqa ta’sischilar aralashmasligi; kamchiliklari — yuridik shaxs mulkdor bo‘la olmagani uchun mablag‘ jalb qilish qiyinligi va korxona mol-mulki yetmasa, mulkdor qarz uchun o‘z mol-mulki bilan to‘liq javob berishi. Firma nomidan keyin «xususiy korxona» yoki «XK» deb yoziladi. Amalda ko‘p tadbirkorlar bir kishi bilan ham MCHJ ochadi, chunki unda javobgarlik cheklangan; shakl tanlashda bu farqni hisobga oling.
| Belgi | Xususiy korxona |
|---|---|
| Ta’sischi | bitta jismoniy shaxs |
| Yuridik shaxs | ha |
| Ustav fondi | ulushlarga bo‘linmaydi |
| Javobgarlik | egasi o‘z mulki bilan |
Maktab bog‘ida bitta o‘quvchi guldonlarga qarashni o‘zi boshqardi, qaysi gulga qancha suv berishni tez hal qildi va ovoz berishni kutmadi. Lekin guldonlar qurib qolsa, javobgar ham o‘zi edi. Yagona rahbarlik tezlik beradi, lekin javobni ham bir kishiga yuklaydi.
Kichik ustaxonalarning yakka egalari, fermer xo‘jaligi rahbarlari va xususiy korxona boshliqlari qarorni tez qabul qiladi, javobini ham o‘zi ko‘taradi.
Maktabdagi bir qarorni oling, masalan sayohat joyini tanlash. Uni bitta odam yoki guruh qabul qilsa, har birining bittadan afzalligi va kamchiligini yozing.
Shakl tanlash bahsi: sinf ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh «Bir kishi ishni xususiy korxona sifatida boshlasin», ikkinchisi «Bir kishi ham MCHJ ochsin» pozitsiyasini himoya qiladi. Har guruh bitta qonuniy dalil (javobgarlik, ta’sischi, mablag‘ jalb etish) keltiradi.