ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tadbirkorlik asoslari

Xususiy korxona

Darslar 6 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
6

Xususiy korxona

Darslik: 30–33-betlar
MaqsadXususiy korxona tushunchasi, uni kim tashkil etishi, uning o‘ziga xos jihatlari, afzalliklari va kamchiliklarini tushuntirish hamda uni yakka tartibdagi tadbirkor va MCHJdan farqlash.
Yangi so‘zlar
Xususiy korxona · private enterprise: a commercial organisation founded and managed by a single natural person who owns itMulkdor · owner: the sole founder who gives the enterprise its property and approves its charterUstav fondi · charter fund: the initial property or money put into an enterprise by its owner or participantsTo‘liq javobgarlik · full liability: answering for the enterprise’s debts also with the owner’s own property when its property is not enough
Tushuntirish

Xususiy korxona — yagona mulkdor, ya’ni bitta jismoniy shaxs tomonidan tuziladigan va boshqariladigan tijorat tashkiloti bo‘lib, yuridik shaxs hisoblanadi. Mulkdor korxonaga mol-mulk beradi va ustavini tasdiqlaydi; ta’sischi faqat jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin, yuridik shaxs bo‘la olmaydi. Ustav fondi ulushlarga bo‘linmaydi va uning hajmini mulkdorning o‘zi belgilaydi; fondga pul, qimmatli qog‘oz yoki pulda baholanadigan boshqa mulk kiritilishi mumkin. Mulkdor korxonani yakka rahbar sifatida boshqaradi, uning nomidan ishonchnomasiz harakat qiladi, shartnoma va mehnat shartnomalari tuzadi hamda bank hisobvaraqlarini ochadi; bu qarorlarni tez qabul qilish imkonini beradi. Afzalliklari — mustaqillik va tezkorlik, boshqa ta’sischilar aralashmasligi; kamchiliklari — yuridik shaxs mulkdor bo‘la olmagani uchun mablag‘ jalb qilish qiyinligi va korxona mol-mulki yetmasa, mulkdor qarz uchun o‘z mol-mulki bilan to‘liq javob berishi. Firma nomidan keyin «xususiy korxona» yoki «XK» deb yoziladi. Amalda ko‘p tadbirkorlar bir kishi bilan ham MCHJ ochadi, chunki unda javobgarlik cheklangan; shakl tanlashda bu farqni hisobga oling.

BelgiXususiy korxona
Ta’sischibitta jismoniy shaxs
Yuridik shaxsha
Ustav fondiulushlarga bo‘linmaydi
Javobgarlikegasi o‘z mulki bilan
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab bog‘ida bitta o‘quvchi guldonlarga qarashni o‘zi boshqardi, qaysi gulga qancha suv berishni tez hal qildi va ovoz berishni kutmadi. Lekin guldonlar qurib qolsa, javobgar ham o‘zi edi. Yagona rahbarlik tezlik beradi, lekin javobni ham bir kishiga yuklaydi.

Kim ishlatadi

Kichik ustaxonalarning yakka egalari, fermer xo‘jaligi rahbarlari va xususiy korxona boshliqlari qarorni tez qabul qiladi, javobini ham o‘zi ko‘taradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabdagi bir qarorni oling, masalan sayohat joyini tanlash. Uni bitta odam yoki guruh qabul qilsa, har birining bittadan afzalligi va kamchiligini yozing.

Namunalar
Qo‘shimcha mablag‘ muammosi: Bobur xususiy korxona ochib, mebel sexini yuritadi. Sexni kengaytirish uchun hamkorlar kerak, lekin boshqa ta’sischi qo‘shilishi mumkin emas. U ikki yo‘ldan biriga borishi mumkin: bankdan kredit olish yoki korxonani boshqa shaklga (masalan, MCHJga) o‘zgartirish.
mulk 40 000 00015 000 000qarz 55 000 000
To‘liq javobgarlik: xususiy korxonaning mol-mulki 40 000 000 so‘m, qarzi esa 55 000 000 so‘m. Yetmagan 15 000 000 so‘mni egasi shaxsiy mol-mulki bilan qoplashi mumkin. Hisob: 55 000 000 − 40 000 000 = 15 000 000.
Sinfda faoliyat

Shakl tanlash bahsi: sinf ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh «Bir kishi ishni xususiy korxona sifatida boshlasin», ikkinchisi «Bir kishi ham MCHJ ochsin» pozitsiyasini himoya qiladi. Har guruh bitta qonuniy dalil (javobgarlik, ta’sischi, mablag‘ jalb etish) keltiradi.

Mashq
1
Xususiy korxonani kim tashkil eta oladi?
2
Xususiy korxona yakka tartibdagi tadbirkordan qaysi muhim jihati bilan farq qiladi?
3
Nima uchun xususiy korxona ustav fondi ulushlarga bo‘linmaydi?
4
Korxona mol-mulki 62 000 000 so‘m, qarzlari 70 000 000 so‘m. Mulkdor o‘z mol-mulkidan necha so‘m qoplashi kerak bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →