Darslar 26–27 · 2 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
26
Investitsiya faoliyati
Darslik: 120–123-betlar
MaqsadInvestitsiya, uning turlari (real va moliyaviy) va manbalarini, diversifikatsiyani, investitsiya loyihasini va riskini tushuntirish va oddiy qoplanish muddatini hisoblash.
Yangi so‘zlar
Investitsiya · investment: money put into production in order to organise or expand it and earn incomeReal investitsiya · real investment: putting money into physical capital such as equipment or buildingsDiversifikatsiya · diversification: widening the types of products so the business adapts better to market changesQoplanish muddati · payback period: the time in which the income from a project repays the money invested
Tushuntirish
Investitsiya — ishlab chiqarishni tashkil etish yoki kengaytirish uchun kiritiladigan mablag‘. Real investitsiya uskuna sotib olish yoki binoni yangilash kabi jismoniy kapitalga, moliyaviy investitsiya esa qimmatli qog‘ozlarga qo‘yiladi. Tadbirkor mablag‘ni texnik yangilanishga, ishlab chiqarishni kengaytirishga yoki yangi faoliyat turini o‘zlashtirishga (diversifikatsiya) yo‘naltirishi mumkin. Manbalar ichki (o‘z mablag‘lari, zaxira, ustav kapitali, amortizatsiya ajratmalari) va tashqi (kredit, davlat byudjeti mablag‘lari, lizing, xorijiy sarmoya) bo‘ladi. Investitsiya kutilgan samarani bermasligi ehtimoli investitsiya riski deyiladi, uni kamaytirish uchun oldindan investitsiya loyihasi tuziladi va tahlil qilinadi: ma’lumot tanlanadi, qayta ishlanadi, talqin qilinadi va xulosa chiqariladi. Oddiy ko‘rsatkich — qoplanish muddati: investitsiya summasi yillik yoki oylik qo‘shimcha foydaga bo‘linadi. Bu bo‘limdagi hisoblar faqat o‘quv mashqi; ular hech kimga mablag‘ kiritishni maslahat bermaydi.
Namunalar
ƒFormula
24 000 000 / 1 500 000 = 16
oy – qoplanish muddati
Xayoliy novvoyxona 24 000 000 so‘mlik yangi pech oldi. Pech tufayli oyiga qo‘shimcha foyda 1 500 000 so‘m. Qoplanish muddati = 24 000 000 / 1 500 000 = 16 oy.
Diversifikatsiya: xayoliy fermer faqat sabzavot yetishtirardi, ob-havo buzilsa daromadi keskin tushardi. U sabzavotga qo‘shimcha asalarichilikni ham qo‘shdi — bitta yo‘nalish zaiflashsa, ikkinchisi daromad olib keladi.
Sinfda faoliyat
Loyiha tahlili: guruh xayoliy kichik loyiha (masalan, yangi uskunali kir yuvish xizmati) uchun investitsiya summasi, oylik qo‘shimcha foyda va qoplanish muddatini o‘ylab topib hisoblaydi, ichki va tashqi manbalarni ajratib yozadi, bitta riskni va uni kamaytirish yo‘lini ko‘rsatadi.
Mashq
1
Real va moliyaviy investitsiya farqini yozing.
Real investitsiya uskuna, bino kabi jismoniy kapitalga, moliyaviy investitsiya qimmatli qog‘ozlarga kiritiladi.
2
Ikkita ichki va ikkita tashqi investitsiya manbasini ayting.
Ichki: o‘z mablag‘lari, amortizatsiya ajratmalari. Tashqi: kredit, lizing.
3
Investitsiya 18 000 000 so‘m, oylik qo‘shimcha foyda 1 200 000 so‘m. Qoplanish muddati necha oy?
15
4
30 000 000 so‘mlik loyiha yiliga 7 500 000 so‘m qo‘shimcha foyda beradi. Qoplanish muddati necha yil?
