Darslar 18 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
18
Korxona xarajatlari
Darslik: 85–88-betlar
MaqsadKorxona xarajatlarini (ishlab chiqarish va muomala, tashqi va ichki, doimiy va o‘zgaruvchan) farqlash hamda yalpi, o‘rtacha va chegaraviy xarajatlarni hisoblash.
Yangi so‘zlar
Doimiy xarajat (FC) · fixed cost: cost that does not depend on the volume of outputO‘zgaruvchan xarajat (VC) · variable cost: cost that changes with the volume of outputYalpi xarajat (TC) · total cost: fixed plus variable cost at a given outputChegaraviy xarajat (MC) · marginal cost: the extra cost of producing one more unit
Tushuntirish
Mahsulot ishlab chiqarish va uni iste’molchiga yetkazishga qilingan barcha sarflar umumiy xarajatlar deyiladi. Ular ishlab chiqarish xarajatlari (xomashyo, material, yonilg‘i, energiya, ish haqi, amortizatsiya) va muomala xarajatlariga bo‘linadi; muomala xarajatlari ichida qadoqlash, tashish, saqlash kabi qo‘shimcha xarajatlar mahsulot qiymatiga qo‘shiladi, sotuvchi maoshi va reklama kabi sof muomala xarajatlari esa mahsulot qiymatini oshirmay, foyda hisobidan qoplanadi. Resurs tashqaridan to‘lov evaziga jalb qilinsa, tashqi (buxgalteriya) xarajat, tadbirkorning o‘z resursi ishlatilsa, ichki xarajat paydo bo‘ladi; ichki xarajatga pul to‘lanmaydi, uni bozordagi o‘xshash resurs narxi bilan baholaydilar. Ishlab chiqarish hajmiga bog‘liqligiga ko‘ra xarajatlar doimiy (ijara, qo‘riqlash, amortizatsiya) va o‘zgaruvchan (xomashyo, material, ishbay ish haqi) bo‘ladi; yalpi xarajat TC = FC + VC. Mahsulot birligiga o‘rtacha xarajat AC = TC / Q, o‘rtacha doimiy AFC = FC / Q, o‘rtacha o‘zgaruvchan AVC = VC / Q va AC = AFC + AVC. Chegaraviy xarajat MC = ΔTC / ΔQ — yana bir birlik ishlab chiqarish uchun qo‘shimcha sarf; u qancha mahsulot chiqarish maqsadga muvofiqligini aniqlashga yordam beradi.
Namunalar
Tasniflash: kichik pishiriq sexida oyiga ijara 2 400 000 so‘m (doimiy), un va yog‘ 6 000 000 so‘m (o‘zgaruvchan), qadoq va yetkazish 800 000 so‘m (qo‘shimcha muomala xarajati), sotuvchi maoshi 1 500 000 so‘m (sof muomala), egasining o‘z mehnati — o‘z puliga to‘lanmaydi, ichki xarajat.
Jadval (ming so‘mda): FC = 40. Q = 1 da VC = 20, TC = 60; Q = 2 da VC = 36, TC = 76; Q = 3 da VC = 60, TC = 100; Q = 4 da VC = 100, TC = 140. Q = 4 da AC = 140 / 4 = 35; 3-birlikdan 4-birlikka MC = (140 − 100) / (4 − 3) = 40. Chegaraviy xarajat o‘rtachadan yuqori bo‘lsa, o‘rtacha xarajat oshishi boshlaydi.
Sinfda faoliyat
Xarajat kartochkalari: o‘qituvchi xayoliy kafe xarajatlarini kartochkalarda beradi (ijara, kofe doni, ofitsiant maoshi, reklama, elektr, egasining ishi). Guruhlar ularni jadvalda «doimiy / o‘zgaruvchan», «tashqi / ichki», «ishlab chiqarish / muomala» bo‘yicha joylashtiradi va farqlarni bahslashadi.
Mashq
1
Doimiy va o‘zgaruvchan xarajatni misollar bilan farqlang.
Doimiy xarajat ishlab chiqarish hajmiga bog‘liq emas (ijara); o‘zgaruvchan xarajat hajm bilan o‘zgaradi (xomashyo).
2
Nega ichki xarajatga pul to‘lanmasa ham, uni hisobga olish mantiqiy?
Chunki tadbirkor o‘z resursini boshqa ishda ishlatib daromad olishi mumkin edi; bu imkoniyat haqiqiy xarajat hisoblanadi.
3
FC = 90 000 so‘m, VC = 150 000 so‘m, Q = 30 dona. AC necha so‘m?
8000
4
12 dona ishlab chiqarilganda TC = 96 000 so‘m, 13 dona ishlab chiqarilganda TC = 102 000 so‘m. Chegaraviy xarajat (MC) necha so‘m?