☰ Mundarija · Tadbirkorlik asoslari

Yakka tartibdagi tadbirkorlik

Darslar 3 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
3

Yakka tartibdagi tadbirkorlik

Darslik: 14–19-betlar
MaqsadJismoniy va yuridik shaxsni farqlash, yakka tartibdagi tadbirkorlikning mazmuni, afzallik va kamchiliklarini tushuntirish, o‘zini o‘zi band qilgan shaxs maqomi bilan solishtirish va qat’iy belgilangan soliq hisobini bajarish.
Yangi so‘zlar
Jismoniy shaxs · natural person: an individual citizen who acts in legal relations in his or her own nameYuridik shaxs · legal entity: an organisation with separate property that answers for its obligations and can sue and be suedYakka tartibdagi tadbirkor · individual entrepreneur: a natural person registered to do business without forming a legal entityQat’iy belgilangan soliq · fixed tax: a tax paid in a set amount depending on the type and place of activity
Tushuntirish

Jismoniy shaxs — o‘z nomidan ish yurituvchi alohida fuqaro, yuridik shaxs esa alohida mol-mulkka ega, majburiyatlari uchun shu mol-mulk bilan javob beradigan va sudda da’vogar yoki javobgar bo‘la oladigan tashkilotdir (masalan, MCHJ). Yakka tartibdagi tadbirkor yuridik shaxs tashkil etmay, jismoniy shaxs sifatida davlat ro‘yxatidan o‘tib ishlaydi; unga ustav fondi, alohida yuridik manzil va direktor yoki buxgalter lavozimlari shart emas. Afzalligi — boshlash va to‘xtatish osonligi, mustaqil boshqaruv, soddalashtirilgan hisobot; kamchiligi esa shaxsiy javobgarlikning cheklanmaganligi: zarar bo‘lsa, tadbirkor qarzni o‘z mol-mulki bilan qoplaydi. Yollanma xodim jalb etish va faoliyat turlari qonun bilan cheklanishi mumkin, shuning uchun yirik loyihalar uchun bu shakl kam mos. Soliq tartibi faoliyat turi, hudud va tushumga bog‘liq: ayrim turlarda Soliq kodeksida belgilangan qat’iy summa to‘lanadi, boshqalarida boshqa rejim qo‘llanadi, aniq stavkalarni Soliq kodeksidan tekshirish kerak. Ko‘plab to‘lov va jarimalar BHM — bazaviy hisoblash miqdori orqali ifodalanadi; quyidagi mashqlardagi BHM va soliq miqdorlari faqat o‘quv uchun shartli raqamlar. Alohida, soddaroq maqom ham bor — o‘zini o‘zi band qilgan shaxs: u ro‘yxatga olingach, qonunda ko‘rsatilgan ayrim ishlar yoki xizmatlarni xodim yollamasdan, soddalashtirilgan tartibda bajaradi (soliq va ijtimoiy to‘lov qoidalari qonunda belgilanadi).

Namunalar
Qat’iy soliq hisobi (faraziy raqamlar): bazaviy hisoblash miqdori 400 000 so‘m deb faraz qilaylik, ma’lum faoliyat turi uchun oylik qat’iy soliq 2 BHM bo‘lsin. Unda oylik soliq 400 000 × 2 = 800 000 so‘m, yillik esa 800 000 × 12 = 9 600 000 so‘m bo‘ladi.
Cheklanmagan javobgarlik: Shahzod yakka tartibdagi tadbirkor sifatida 30 000 000 so‘mlik uskuna qarzga oldi, ish yurishmadi. U qarzni faqat «biznes pulidan» emas, o‘z shaxsiy mol-mulki hisobidan ham to‘lashi mumkin; shu bois bu shakl xavfsizroq emas.
Sinfda faoliyat

«Jismoniy yoki yuridik?» o‘yini: o‘qituvchi ro‘yxat o‘qiydi (Dilfuza ismli fuqaro; «Sharq non» MCHJ; yakka tadbirkor Alisher; kichik korxona; maktab o‘quvchisi). Sinf «jismoniy» yoki «yuridik» deb ovoz beradi, so‘ng bir ixtiyoriy talaba sababini tushuntiradi. Savol: yakka tadbirkor Alisher qaysi toifada va nega?

Mashq
1
Yakka tartibdagi tadbirkor yuridik shaxs hisoblanadimi? Javobingizni asoslang.
2
Yakka tartibdagi tadbirkorlikning ikkita afzalligi va ikkita kamchiligini yozing.
3
Oylik qat’iy soliq 3 BHM, bazaviy hisoblash miqdori faraziy 400 000 so‘m. Oylik soliq necha so‘m?
4
O‘zini o‘zi band qilgan shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorning bitta umumiy va bitta farqli jihatini ayting.