Yakka tartibdagi tadbirkorlik
Jismoniy shaxs — o‘z nomidan ish yurituvchi alohida fuqaro, yuridik shaxs esa alohida mol-mulkka ega, majburiyatlari uchun shu mol-mulk bilan javob beradigan va sudda da’vogar yoki javobgar bo‘la oladigan tashkilotdir (masalan, MCHJ). Yakka tartibdagi tadbirkor yuridik shaxs tashkil etmay, jismoniy shaxs sifatida davlat ro‘yxatidan o‘tib ishlaydi; unga ustav fondi, alohida yuridik manzil va direktor yoki buxgalter lavozimlari shart emas. Afzalligi — boshlash va to‘xtatish osonligi, mustaqil boshqaruv, soddalashtirilgan hisobot; kamchiligi esa shaxsiy javobgarlikning cheklanmaganligi: zarar bo‘lsa, tadbirkor qarzni o‘z mol-mulki bilan qoplaydi. Yollanma xodim jalb etish va faoliyat turlari qonun bilan cheklanishi mumkin, shuning uchun yirik loyihalar uchun bu shakl kam mos. Soliq tartibi faoliyat turi, hudud va tushumga bog‘liq: ayrim turlarda Soliq kodeksida belgilangan qat’iy summa to‘lanadi, boshqalarida boshqa rejim qo‘llanadi, aniq stavkalarni Soliq kodeksidan tekshirish kerak. Ko‘plab to‘lov va jarimalar BHM — bazaviy hisoblash miqdori orqali ifodalanadi; quyidagi mashqlardagi BHM va soliq miqdorlari faqat o‘quv uchun shartli raqamlar. Alohida, soddaroq maqom ham bor — o‘zini o‘zi band qilgan shaxs: u ro‘yxatga olingach, qonunda ko‘rsatilgan ayrim ishlar yoki xizmatlarni xodim yollamasdan, soddalashtirilgan tartibda bajaradi (soliq va ijtimoiy to‘lov qoidalari qonunda belgilanadi).
| Yakka tartibdagi tadbirkor | Yuridik shaxs | |
|---|---|---|
| Maqomi | jismoniy shaxs | alohida mulkli tashkilot |
| Javobgarlik | butun shaxsiy mulk bilan | o‘z mulki bilan |
| Ustav fondi | shart emas | shakliga qarab |
Mahalla ko‘rgazmasida bir usta o‘z ismini yozib, yog‘och o‘yinchoqlarini ko‘rsatgan, yonidagi stol esa ro‘yxatdan o‘tgan tashkilotniki edi. Tomoshabin shikoyat bo‘lsa kimga murojaat qilishni so‘radi. Birinchisida ustaning o‘zi, ikkinchisida tashkilot javob berishi aniq bo‘ldi.
Ro‘yxatga oluvchi xodimlar, notariuslar va buxgalterlar shaxs bilan tashkilotni farqlab, hujjatlarni to‘g‘ri rasmiylashtiradi.
Uydagi yoki maktabdagi uchta mahsulotdagi yozuvga qarab, yaratuvchi shaxsga yoki tashkilotga o‘xshashini ayting.
«Jismoniy yoki yuridik?» o‘yini: o‘qituvchi ro‘yxat o‘qiydi (Dilfuza ismli fuqaro; «Sharq non» MCHJ; yakka tadbirkor Alisher; kichik korxona; maktab o‘quvchisi). Sinf «jismoniy» yoki «yuridik» deb ovoz beradi, so‘ng bir ixtiyoriy talaba sababini tushuntiradi. Savol: yakka tadbirkor Alisher qaysi toifada va nega?