Darslar 4 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
4
Oilaviy tadbirkorlik
Darslik: 20–24-betlar
MaqsadOilaviy tadbirkorlik mazmunini, oilaviy tadbirkor va oilaviy korxona shakllarini, ularning afzallik, kamchilik va cheklovlarini tushuntirish hamda oddiy vaziyatlarni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
Oilaviy tadbirkorlik · family entrepreneurship: business organised by family members and close relativesOilaviy tadbirkor · family entrepreneur: family business without forming a legal entityOilaviy korxona · family enterprise: family business that forms a legal entityShaxsiy mehnat · personal labour: the participants’ own work in the business, the basis of a family enterprise
Tushuntirish
Oilaviy tadbirkorlik oila a’zolari va yaqin qarindoshlari tomonidan o‘z xavfi va mulkiy javobgarligi ostida, ixtiyoriy asosda tashkil etiladigan faoliyatdir. U ikki shaklda bo‘ladi: yuridik shaxs tashkil etilmasa — oilaviy tadbirkor (OT), tashkil etilsa — oilaviy korxona (OK). Oilaviy tadbirkorlikning afzalligi — oila a’zolari o‘rtasidagi ishonch, mehnat taqsimotining qulayligi, uyda ishlash imkoniyati va yoshlar biznes sirlarini oiladan o‘rganishi; kamchiligi — oilaviy va ish munosabatlarining bir-biriga ta’siri, a’zolar malakasining yetishmasligi va yirik korxonaga aylanishning qiyinligi. Oilaviy tadbirkor faqat oila a’zolari mehnatidan foydalanadi va tashqaridan xodim yollamaydi; oilaviy korxonada kamida ikki ishtirokchi bo‘lib, ular korxona ishida shaxsan mehnat qilishi shart, korxona esa kichik tadbirkorlik subyektlariga qo‘yilgan xodimlar soni chegarasidan oshmasligi kerak. Qonunda cheklovlar ham bor: masalan, aksiz solig‘i soliq solinadigan mahsulot ishlab chiqarish, yer qa’ridan foydali qazilma qazish, zaharli yoki juda xavfli uskunadan foydalanish mumkin emas va ko‘p kvartirali uyda sanoat faoliyati yuritilmaydi. Soliq va majburiy to‘lovlar tartibi hamda ustav fondining eng kam miqdori qonunda belgilangan, uni amaldagi qonundan tekshirish zarur.
Namunalar
Oilaviy tadbirkor: Qodirovlar oilasi yozgi hovlida qurut va suzma tayyorlab, mahalladagi do‘konlarga yetkazadi. Ishni ota, ona va katta qiz bajaradi, tashqi xodim yo‘q. Yuridik shaxs tashkil etilmagan, shuning uchun bu — oilaviy tadbirkor.
Oilaviy korxona: Rahimovlar oilasida ona, uning ikki qizi va buvisi «Gulbahor oila» nomli yuridik shaxs tuzib, milliy do‘ppi tikadi. To‘rttalasi ham ishda shaxsan qatnashadi, shuning uchun ishtirokchi bo‘la oladi. Buyurtma ko‘payganda ular qo‘shni ayolni ishtirokchi sifatida emas, mehnat shartnomasi bilan yollanma xodim sifatida ishga olishdi.
Sinfda faoliyat
Oilaviy kengash: 4–5 kishilik guruhlar o‘z oilasi o‘rnida bo‘lib, qo‘lda tayyorlanadigan bitta mahsulot g‘oyasini tanlaydi, rollarni (kim ishlab chiqaradi, kim sotadi, kim hisob yuritadi) taqsimlaydi va ish munosabatlari oilaviy munosabatni buzmasligi uchun 2 qoida o‘ylab topadi. Har guruh 1 daqiqada taqdimot qiladi.
Mashq
1
Oilaviy tadbirkor bilan oilaviy korxonaning asosiy farqi nima?
Oilaviy korxona yuridik shaxs tashkil etadi, oilaviy tadbirkor esa yuridik shaxs tashkil etmaydi.
2
Nima uchun oilaviy korxonada ishtirokchilarning shaxsiy mehnati muhim?
Chunki bu shaklning mohiyati — oila a’zolarining o‘z mehnati asosidagi faoliyat; faqat pul qo‘ygan, ishlamaydigan kishi bunday ishtirokchi bo‘la olmaydi.
3
Oilaviy korxonada ishtirokchi bilan yollanma xodimning farqi nima? Oila a’zosi bo‘lmagan kishi korxonada kim sifatida ishlay oladi?
Ishtirokchi — korxona mol-mulkida ulushi bor va shaxsiy mehnati bilan qatnashadigan oila a’zosi; yollanma xodim mehnat shartnomasi bo‘yicha ish haqi oladi. Oila a’zosi bo‘lmagan kishi faqat yollanma xodim bo‘la oladi.
4
Oilaviy korxona oyiga 6 000 000 so‘m tushum va 4 350 000 so‘m xarajat qildi. Foyda necha so‘m?