Darslar 19 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
19
Mahsulot tannarxi
Darslik: 89–92-betlar
MaqsadTannarx tushunchasini, uning turlarini (ishlab chiqarish, to‘la, chegaraviy), kalkulatsiya moddalarini, tannarxni hisoblashni va uni pasaytirish yo‘llarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Tannarx · cost of a product: the monetary expression of the costs of producing and selling itKalkulatsiya · calculation (costing): working out the production costs per unit of product in money termsTo‘la tannarx · full cost: production cost plus selling (commercial) costsQaytarilgan chiqindi · returnable waste: leftover material with a value that is subtracted from the costs
Tushuntirish
Tannarx — mahsulotni ishlab chiqarish va sotishga qilingan xarajatlarning puldagi ifodasi; uni bilmasdan narx belgilab bo‘lmaydi. Ishlab chiqarish tannarxi ishlab chiqarishni tashkil etishdan tayyor mahsulot omborga tushguncha bo‘lgan xarajatlar yig‘indisi; to‘la tannarx — ishlab chiqarish tannarxi va sotish bilan bog‘liq tijorat xarajatlari (qadoqlash, tashish, reklama) yig‘indisi; chegaraviy tannarx — navbatdagi bir birlik mahsulotning qo‘shimcha tannarxi. Tannarxni hisoblash (kalkulatsiya) moddalar bo‘yicha amalga oshiriladi: xomashyo va materiallar; qaytarilgan chiqindilar qiymati (ayiriladi); yarim tayyor mahsulotlar va sotib olinadigan buyumlar; yonilg‘i va energiya; asosiy vositalar amortizatsiyasi; ish haqi va ijtimoiy sug‘urta ajratmalari; sotish xarajatlari. Shu moddalarni jamlab, to‘la tannarx = xomashyo va materiallar − qaytarilgan chiqindi + sotib olinadigan buyumlar + yonilg‘i va energiya + amortizatsiya + ish haqi va ajratmalar + sotish xarajatlari. Tannarxni pasaytirish yo‘llari: asosiy kapitaldan samarali foydalanish (texnologiyani takomillashtirish, quvvatlarni to‘liq ishlatish), aylanma kapitalni tejash (yo‘qotishlarni oldini olish), ishlab chiqarishni samarali tashkil etish (malakani oshirish) va tashqi imkoniyatlar (xomashyo narxi, ixtisoslashuv, kooperatsiya). Tannarxdan past narxda sotish zarar keltiradi; narx odatda tannarxga foyda qo‘shib belgilanadi.
Namunalar
Kalkulatsiya: bitta sumka (xayoliy). Material 60 000, qaytarilgan chiqindi qiymati 4 000 (ayiriladi), sotib olingan ilgak va zanjir 9 000, energiya 2 000, amortizatsiya 3 000, ish haqi va ajratmalar 24 000 so‘m. Ishlab chiqarish tannarxi = 60 000 − 4 000 + 9 000 + 2 000 + 3 000 + 24 000 = 94 000. Sotish xarajati 6 000 qo‘shilsa, to‘la tannarx 100 000 so‘m. 125 000 so‘mga sotilsa, foyda 25 000 so‘m.
Chegaraviy tannarx: 50 dona mahsulotga 400 000 so‘m ketdi (o‘rtacha 8 000 so‘m). 51-dona bilan jami 407 000 so‘m bo‘ldi. Chegaraviy tannarx = 407 000 − 400 000 = 7 000 so‘m — o‘rtachadan past, shuning uchun o‘rtacha tannarx biroz tushadi.
Sinfda faoliyat
Tannarx kalkulyatori: guruhlar xayoliy mahsulot (masalan, qo‘lda yasalgan sham) uchun 7 modda bo‘yicha raqamlar o‘ylab topadi (kattalar ishtirokida mum bilan ishlanmaydi, bu faqat hisob). To‘la tannarxni topib, narx va foydani belgilaydi, so‘ng tannarxni 10 % ga pasaytirish uchun 2 ta aniq chora yozadi.
Mashq
1
Ishlab chiqarish va to‘la tannarx o‘rtasidagi farq nima?
To‘la tannarx ishlab chiqarish tannarxiga sotish bilan bog‘liq tijorat xarajatlari (qadoq, tashish, reklama) qo‘shilganidan iborat.
2
Nega qaytarilgan chiqindi qiymati xarajatdan ayiriladi?
Chunki chiqindi qayta ishlatilishi yoki sotilishi mumkin; uning qiymati sarflangan material xarajatini kamaytiradi.
3
Material 14 000, qaytarilgan chiqindi 1 000 (ayiriladi), sotib olingan detallar 2 000, energiya 3 000, amortizatsiya 2 000, ish haqi 9 000, sotish xarajati 3 000 so‘m. To‘la tannarx necha so‘m?
32000
4
40 donaga 260 000 so‘m, 41 donaga 266 500 so‘m ketdi. Chegaraviy tannarx necha so‘m?