Darslar 8 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
8
Aksiyadorlik jamiyati
Darslik: 38–42-betlar
MaqsadAksiyadorlik jamiyati (AJ), aksiya, aksiyador, nominal qiymat, oddiy va imtiyozli aksiyalar, dividend tushunchalarini tushuntirish, AJning afzallik va kamchiliklarini aytish hamda dividend hisobini bajarish.
Yangi so‘zlar
Aksiya · share (stock): a security proving that its owner has put a contribution into a joint-stock company and may receive dividendsAksiyador · shareholder: a person or legal entity that owns sharesNominal qiymat · nominal (face) value: the value written on the share itselfImtiyozli aksiya · preferred share: a share giving priority in dividends and in property distribution over ordinary shares
Tushuntirish
Aksiyadorlik jamiyati (AJ) — ustav kapitali aksiyalarga bo‘lingan va aksiyadorlarning ixtiyoriy hissalari asosida tuzilgan tijorat tashkilotidir; shu sababli u eng yirik tadbirkorlik shakllaridan biri hisoblanadi. Aksiya — egasi jamiyat kapitaliga hissa qo‘shganini va foydadan dividend olish huquqini tasdiqlaydigan qimmatli qog‘oz; uning o‘ziga yozilgan qiymati nominal qiymat deyiladi, jamiyat chiqargan barcha aksiyalarning nominal qiymati bir xil bo‘lishi kerak. Oddiy aksiya egasiga ovoz berish, dividend olish va umumiy yig‘ilishda boshqaruvda qatnashish huquqini beradi; imtiyozli aksiya esa dividend olishda va jamiyat tugatilganda mablag‘ni qaytarib olishda ustunlik beradi, ammo ko‘pincha ovoz huquqini bermaydi. Darslikda yozilishicha, 2014-yildagi qonun yopiq va ochiq aksiyadorlik jamiyatlari farqini bekor qilgan, endi ular umumiy tarzda AJ deb yuritiladi, ustav kapitalining eng kam miqdori esa qonun bilan belgilanadi (amaldagi miqdorni qonundan tekshiring). AJning afzalligi — ko‘p aksiya chiqarib, katta mablag‘ni tez to‘plash mumkinligi; kamchiligi — aksiyadorlar ko‘pligi sababli boshqaruv murakkabligi, qarorlar yig‘ilishda muhokama etilishi va shu bois ishning cho‘zilishi. Shu uchun boshqaruv organlari (umumiy yig‘ilish, kuzatuv kengashi, ijroiya rahbar) tuziladi. Aksiyalardan olingan dividend va aksiyani sotishdan olingan daromad Soliq kodeksiga ko‘ra soliqqa tortiladi; stavkani kodeksdan tekshiring.
Namunalar
Dividend hisobi: AJ yil yakunida oddiy aksiyalarga dividend uchun 24 000 000 so‘m ajratdi. Oddiy aksiyalar soni 8 000 dona. Bitta aksiyaga dividend = 24 000 000 / 8 000 = 3 000 so‘m. 250 ta aksiyasi bor aksiyadorga 250 × 3 000 = 750 000 so‘m to‘g‘ri keladi.
Imtiyozli aksiya: ustavda imtiyozli aksiyaning nominal qiymati 10 000 so‘m, belgilangan yillik dividend esa 12 % deb yozilgan. Bitta aksiyaga yillik dividend 10 000 × 12 / 100 = 1 200 so‘m. Bunday dividend oddiy aksiyalarga dividend taqsimlanishidan oldin to‘lanadi.
Sinfda faoliyat
Aksiyadorlar yig‘ilishi: sinf xayoliy AJ (masalan, mahalliy sut zavodi) aksiyadorlari. Har kimga turli sondagi aksiya beriladi (oddiy va imtiyozli). O‘qituvchi uchta qarorni o‘qiydi; faqat oddiy aksiya egalari ovoz beradi. Keyin talabalar dividend ajratilganda kimga qancha tushishini hisoblaydi.
Mashq
1
Aksiya nimani tasdiqlaydi?
Egasi AJ kapitaliga hissa qo‘shganini va foydadan dividend olish huquqiga ega ekanini.
2
Oddiy va imtiyozli aksiya orasidagi asosiy farqni ayting.
Oddiy aksiya ovoz berish huquqini beradi, dividend foydaga bog‘liq; imtiyozli aksiya dividend va tugatishda mablag‘ olishda ustunlik beradi, ko‘pincha ovozsiz.
3
Dividend uchun 18 000 000 so‘m ajratildi, oddiy aksiyalar soni 6 000. Bitta aksiyaga necha so‘m dividend tushadi?
3000
4
Nominal qiymati 20 000 so‘m bo‘lgan imtiyozli aksiyaga belgilangan yillik dividend 10 %. Bitta aksiyaga yillik dividend necha so‘m?