Darslar 28 · 1 ta dars · U. G‘afurov, Q. Sharipov. Tadbirkorlik asoslari: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2018
28
Tadbirkorlik risklarini baholash
Darslik: 128–132-betlar
MaqsadTadbirkorlik riskini, uning asosiy turlarini va baholash usullarini tushuntirish, kutiladigan miqdorni hisoblash va riskni kamaytirish yo‘llarini (diversifikatsiya, sug‘urta) qo‘llash.
Yangi so‘zlar
Risk · risk: the chance of loss when a planned action does not turn out as expectedEhtimol · probability: how likely an event is, written from 0 to 1 (or from 0 % to 100 %)Kutiladigan miqdor · expected value: the average of all possible results, each weighted by its probabilitySug‘urta · insurance: paying a small fixed amount to be compensated for a possible large loss
Tushuntirish
Tadbirkorlik natijasini oldindan to‘liq bilib bo‘lmaydi, shuning uchun risk — rejalashtirilgan ish bajarilmay, zarar ko‘rish ehtimoli — tadbirkorlikning doimiy belgisi. Asosiy turlari: ishlab chiqarish riski (majburiyatni bajara olmaslik, mahsulotni sota olmaslik), moliyaviy risk (kredit, foiz va valuta bilan bog‘liq yo‘qotish) va investitsion risk (kiritilgan mablag‘ samara bermasligi). Risk statistik, analitik, analogiya va ekspert usullari bilan baholanadi. Kutiladigan miqdor: E(X) = P₁x₁ + P₂x₂ + … + Pₙxₙ, bunda ehtimollar yig‘indisi 1 ga teng. Riskni kamaytirish yo‘llari: diversifikatsiya (bir nechta mahsulotga bo‘lish), sug‘urtalash (tasodifiy katta yo‘qotishni kichik doimiy to‘lovga almashtirish), riskni taqsimlash va qo‘shimcha axborot yig‘ish. Diversifikatsiya riskni yo‘q qilmaydi, faqat kamaytiradi. Bu mashqlar faqat hisob o‘rgatadi, ular hech qanday moliyaviy qarorni tavsiya qilmaydi.
Namunalar
Xayoliy ustaxona yangi mahsulotni sinab ko‘rmoqchi. Muvaffaqiyat ehtimoli 0,7 bo‘lsa, bir donadan foyda 30 000 so‘m, muvaffaqiyatsiz bo‘lsa 10 000 so‘m. E(X) = 0,7 × 30 000 + 0,3 × 10 000 = 21 000 + 3 000 = 24 000 so‘m. Ehtimollar yig‘indisi 0,7 + 0,3 = 1.
Diversifikatsiya: xayoliy kichik firma yozda limonad (tushum 40 mln so‘m), qishda issiq choy (tushum 40 mln so‘m) sotadi. Faqat limonad sotsa, qishda tushumi juda kam bo‘lardi; ikki mahsulot bilan tushum yil davomida barqaror.
Sinfda faoliyat
Risk xaritasi: guruh xayoliy kafe uchun uchta risk (ishlab chiqarish, moliyaviy, investitsion) o‘ylab topadi, har biriga taxminiy ehtimol (past/o‘rta/yuqori) beradi va kamaytirish uchun bittadan chora yozadi.
Mashq
1
Risk nima va nega u tadbirkorlikka xos?
Risk — rejalashtirilgan ish amalga oshmay, zarar ko‘rish ehtimoli; natijani oldindan to‘liq bilib bo‘lmagani uchun u har doim mavjud.
2
Yangi mahsulot uchun uch natija kutiladi: ehtimoli 0,2 — bir donadan 25 000 so‘m foyda; 0,5 — 10 000 so‘m; 0,3 — 0 so‘m. E(X) necha so‘m?
10000
3
Bir donadan kutiladigan foyda 10 000 so‘m, 500 dona ishlab chiqarildi. Jami kutiladigan foyda necha so‘m?
5000000
4
6 000 000 so‘mlik zarar ehtimoli yiliga 3 %. Kutiladigan yillik yo‘qotish necha so‘m?