Darslar 11–12 · 2 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
12
1991 – 2017-yillarda Buyuk Britaniya
Darslik: 55–59-betlar
MaqsadBuyuk Britaniyaning 1990-yildan keyingi siyosiy tarixini, vakolatlarni berish (devolyutsiya) jarayonini va Brexitni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
devolyutsiya · devolution, the transfer of powers to Scotland, Wales and Northern IrelandYaxshi Juma kelishuvi · the Good Friday Agreement of 1998 on Northern Irelandbosh vazir · prime minister, the head of the British governmentreferendum · referendum, a direct vote of citizens on a single question
Tushuntirish
1990-yildan Jon Meyjor (1990–1997) boshchiligidagi konservatorlardan so‘ng 1997-yilda Leyboristlar partiyasi yetakchisi Toni Bler hukumat boshlig‘i bo‘ldi. 1998-yilgi Yaxshi Juma kelishuvi Shimoliy Irlandiyadagi uzoq to‘qnashuvlarni tinch yo‘l bilan hal qilish asosini yaratdi; 1999-yilda Shotlandiya parlamenti va Uels assambleyasi saylandi (devolyutsiya). 2003-yilda Buyuk Britaniya AQSH bilan Iroq urushida ishtirok etdi, bu mamlakatda katta bahs tug‘dirdi; 2005-yil 7-iyulda Londonda terrorchilik hujumlarida 52 kishi halok bo‘ldi. Gordon Braun (2007–2010) davrida moliyaviy inqiroz bankni qutqarish choralarini talab qildi; keyin Devid Kemeron koalitsiyasi (2010–2016) xarajatlarni qisqartirdi. 2014-yilda Shotlandiyada referendumda 55 foiz aholi Buyuk Britaniya tarkibida qolishni, 45 foiz mustaqillikni tanladi; 2016-yil 23-iyunda esa YIdan chiqish bo‘yicha referendumda 51,9 foiz «chiqish»ni qo‘llab-quvvatladi va mamlakat 2020-yil 31-yanvarda YIdan chiqdi. Brexitdan keyin Tereza Mey, Boris Jonson, Liz Tross va Rishi Sunak boshchiligidagi konservativ hukumatlar almashdi, 2024-yil iyulidagi saylovda Leyboristlar partiyasi g‘alaba qozondi; qirolicha Yelizaveta II 2022-yil sentabrida vafot etdi va qirol Charlz III taxtga o‘tirdi.
Namunalar
Devolyutsiya: Shotlandiya parlamenti, Uels parlamenti (Senedd) va Shimoliy Irlandiya assambleyasi o‘z hududlarida ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi ko‘plab masalalarni hal qiladi; mudofaa va tashqi siyosat esa Londonda qoladi.
Brexit bosqichlari: 2016-yil 23-iyun – referendum; 2017-yil 29-mart – YIdan chiqish jarayoni rasman boshlandi; 2020-yil 31-yanvar – chiqish; 2021-yil 1-yanvar – yangi savdo va hamkorlik kelishuvi amalga kirdi.
Sinfda faoliyat
Brexit uchun vaqt chizig‘i tuzing va har bir sana ostiga bitta oqibatni yozing; so‘ng sinfda «chiqish tarafdori» va «qolish tarafdori» rolini o‘ynab, ikki daqiqalik nutq tayyorlang.
Mashq
1
Yaxshi Juma kelishuvi qachon imzolangan va nimaga bag‘ishlangan?
1998-yilda; Shimoliy Irlandiyadagi uzoq mojaroni tinch yo‘l bilan hal qilish va hokimiyatni bo‘lishish haqida.
2
2014-yil Shotlandiya referendumi qanday natija berdi?
Taxminan 55 foiz Buyuk Britaniya tarkibida qolishni, 45 foiz mustaqillikni tanladi.
3
Brexit referendumi qachon bo‘ldi va natijasi qanday edi?
2016-yil 23-iyunda; 51,9 foiz chiqishni, 48,1 foiz qolishni qo‘llab-quvvatladi.
4
Nima uchun Brexit bo‘yicha jamiyatda keskin bahs bo‘ldi? Ikki sabab ayting.
Tarafdorlar suverenitet va chegara nazoratini ilgari surdi, muxoliflar esa YI bozoridan ajralish savdo va ish o‘rinlariga zarar yetkazishidan xavotirda edi; Shimoliy Irlandiya chegarasi ham qiyin masala bo‘ldi.