1991 – 2017-yillarda Kavkazorti davlatlari
Gruziya 1991-yil 9-aprelda, Ozarbayjon 18-oktabrda mustaqilligini e’lon qildi, Armanistonda esa 21-sentabrdagi referendumdan so‘ng mustaqillik mustahkamlandi. Uchala mamlakat sovet davridan keyin mojarolarni boshdan kechirdi: Armaniston va Ozarbayjon Tog‘li Qorabog‘ uchun urushdi (1988–1994), Gruziyada esa Abxaziya va Janubiy Osetiyada urushlar bo‘ldi. Ozarbayjon tarafi hududiy yaxlitlik tamoyilini, arman tarafi Qorabog‘ aholisining o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini ilgari suradi; BMT Xavfsizlik Kengashi 1993-yilgi rezolutsiyalarida Ozarbayjonning hududiy yaxlitligini tasdiqlab, qo‘shinlarni olib chiqishni talab qilgan. Ikkinchi Qorabog‘ urushi 2020-yil 27-sentabrdan 10-noyabrgacha davom etdi va Rossiya vositachiligidagi otashkes bilan tugadi; 2023-yil sentabrdagi Ozarbayjon harbiy operatsiyasidan keyin Ozarbayjon butun mintaqa ustidan nazoratni o‘rnatdi, Qorabog‘dagi arman aholisining aksariyati (100 mingdan ortiq kishi) Armanistonga ketdi va u yerdagi o‘zini o‘zi e’lon qilgan tuzilma 2024-yil 1-yanvardan tarqatildi; 2025-yil avgustida Vashingtonda tomonlar tinchlik shartnomasi matnini dastlabki tarzda kelishib oldi. Gruziyada 2003-yilgi «Atirgullar inqilobi» hokimiyat almashinuviga olib keldi; 2008-yil avgustdagi urushdan keyin Rossiya Abxaziya va Janubiy Osetiya mustaqilligini tan oldi, Gruziya va ko‘pchilik davlatlar bu hududlarni Gruziyaning bir qismi deb hisoblaydi.
Ikki o‘quvchi maktab hovlisidagi bir tortishuvni har xil hikoya qildi. O‘qituvchi har biridan alohida bayon so‘radi, ikkalasini ham yozib oldi va faqat shundan keyin xulosa chiqardi. Ikkala tomon ham tinglanganini his qildi. (Bu faqat kichik o‘xshatish.)
Vositachilar har bir tomonning gapini alohida eshitadi, diplomatlar tomonlarning pozitsiyasini aniq bayon qiladi, muxbirlar «bir tomon fikricha… boshqa tomon fikricha…» deb yozadi.
Ikki do‘stingiz bir voqeani har xil aytsa, har bir variantni bir gapda yozing, kim haq ekanini hal qilmang.
Uch tomonlama «bahs xaritasi» tuzing: har bir guruh Ozarbayjon, Armaniston yoki Gruziya nomidan o‘z pozitsiyasini bir daqiqada darslikdagi faktlar bilan bayon qiladi, tinglovchilar esa farqlarni daftarga yozadi.