Darslar 7 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
7
1991 – 2017-yillarda Kavkazorti davlatlari
Darslik: 33–37-betlar
MaqsadOzarbayjon, Gruziya va Armanistonning mustaqillik yillaridagi taraqqiyotini, etnik mojarolarni va tomonlarning pozitsiyalarini neytral bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Tog‘li Qorabog‘ · Nagorno-Karabakh, a region at the centre of the Armenian–Azerbaijani conflictAtirgullar inqilobi · the Rose Revolution, the change of government in Georgia in 2003hududiy yaxlitlik · territorial integrity, the principle that a state’s borders are inviolableo‘z taqdirini o‘zi belgilash · self-determination, the right of a people to decide its political status
Tushuntirish
Gruziya 1991-yil 9-aprelda, Ozarbayjon 18-oktabrda mustaqilligini e’lon qildi, Armanistonda esa 21-sentabrdagi referendumdan so‘ng mustaqillik mustahkamlandi. Uchala mamlakat sovet davridan keyin mojarolarni boshdan kechirdi: Armaniston va Ozarbayjon Tog‘li Qorabog‘ uchun urushdi (1988–1994), Gruziyada esa Abxaziya va Janubiy Osetiyada urushlar bo‘ldi. Ozarbayjon tarafi hududiy yaxlitlik tamoyilini, arman tarafi Qorabog‘ aholisining o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini ilgari suradi; BMT Xavfsizlik Kengashi 1993-yilgi rezolutsiyalarida Ozarbayjonning hududiy yaxlitligini tasdiqlab, qo‘shinlarni olib chiqishni talab qilgan. Ikkinchi Qorabog‘ urushi 2020-yil 27-sentabrdan 10-noyabrgacha davom etdi va Rossiya vositachiligidagi otashkes bilan tugadi; 2023-yil sentabrdagi Ozarbayjon harbiy operatsiyasidan keyin Ozarbayjon butun mintaqa ustidan nazoratni o‘rnatdi, Qorabog‘dagi arman aholisining aksariyati (100 mingdan ortiq kishi) Armanistonga ketdi va u yerdagi o‘zini o‘zi e’lon qilgan tuzilma 2024-yil 1-yanvardan tarqatildi; 2025-yil avgustida Vashingtonda tomonlar tinchlik shartnomasi matnini dastlabki tarzda kelishib oldi. Gruziyada 2003-yilgi «Atirgullar inqilobi» hokimiyat almashinuviga olib keldi; 2008-yil avgustdagi urushdan keyin Rossiya Abxaziya va Janubiy Osetiya mustaqilligini tan oldi, Gruziya va ko‘pchilik davlatlar bu hududlarni Gruziyaning bir qismi deb hisoblaydi.
Namunalar
Baku–Tbilisi–Jeyhan neft quvuri 2005–2006-yillarda ishga tushdi: Ozarbayjon nefti Gruziya orqali Turkiyaning O‘rta yer dengizi sohiliga yetkaziladi. Bu mintaqaning energetik va strategik ahamiyatini oshirdi.
Armaniston va Turkiya o‘rtasidagi chegara 1993-yildan yopiq; Ozarbayjon bilan chegara ham yopiq. Shu sababli Armaniston savdo va yo‘llar uchun asosan Gruziya va Eronga tayanadi.
Sinfda faoliyat
Uch tomonlama «bahs xaritasi» tuzing: har bir guruh Ozarbayjon, Armaniston yoki Gruziya nomidan o‘z pozitsiyasini bir daqiqada darslikdagi faktlar bilan bayon qiladi, tinglovchilar esa farqlarni daftarga yozadi.
Mashq
1
Uch Kavkazorti davlati mustaqilligini qachon e’lon qilgan yoki mustahkamlagan?
Gruziya – 1991-yil 9-aprel; Armaniston – 1991-yil 21-sentabr (referendum); Ozarbayjon – 1991-yil 18-oktabr.
2
«Atirgullar inqilobi» nima?
2003-yilda Gruziyada bahsli saylovdan keyingi ommaviy norozilik natijasida prezident Shevardnadze iste’foga chiqib, hokimiyat almashgan voqea.
3
2008-yil avgust urushida tomonlarning pozitsiyalarini taqqoslang.
Gruziya hududiy yaxlitligini tiklash uchun harakat qilganini aytadi; Rossiya Janubiy Osetiya aholisini himoya qildi, deydi. Urushdan so‘ng Rossiya Abxaziya va Janubiy Osetiyani tan oldi, ko‘pchilik davlatlar tan olmadi.
4
Nima uchun Qorabog‘ mojarosini hal etish uzoq yillar qiyin kechdi? Ikki sabab ayting.
Tomonlar qarama-qarshi tamoyillarga tayandi (hududiy yaxlitlik va o‘z taqdirini o‘zi belgilash); ko‘p odamlar uylaridan ko‘chirilgan va chegaralar yopiq bo‘lgani ishonchni kamaytirgan.