Darslar 4 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
4
1991 – 2017-yillarda Rossiya Federatsiyasi
Darslik: 19–22-betlar
MaqsadRossiyaning 1990-yillardagi iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlarini hamda 2000-yildan keyingi asosiy yo‘nalishlarni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
shok terapiyasi · shock therapy, rapid price liberalization and market reformDavlat Dumasi · the State Duma, the lower house of Russia’s parliamentFederativ shartnoma · Federation Treaty, the 1992 agreement dividing powers between the centre and the regionssanksiyalar · sanctions, restrictions imposed by states on another state
Tushuntirish
1992-yil 2-yanvarda Yegor Gaydar hukumati narxlarni erkinlashtirdi: bu «shok terapiyasi» bozor iqtisodiyotiga o‘tishni tezlashtirdi, lekin narxlar keskin oshib, ko‘pchilikning jamg‘armalari qadrsizlandi, ishlab chiqarish qisqardi. 1993-yil sentabr–oktabrda prezident Boris Yeltsin va parlament o‘rtasidagi to‘qnashuv Moskvadagi qurolli janglar bilan tugadi, 12-dekabrdagi referendumda yangi Konstitutsiya qabul qilindi: u kuchli prezident va ikki palatali Federal Majlis (Federatsiya Kengashi va Davlat Dumasi) tizimini o‘rnatdi. Mintaqalar bilan munosabatlar 1992-yil Federativ shartnoma va alohida kelishuvlar orqali tartibga solindi, Checheniston bilan esa 1994–1996-yillarda va 1999-yildan keyin yana urush bo‘ldi. 1998-yil avgustdagi moliyaviy inqirozdan so‘ng neft narxlari o‘sishi hisobiga 2000-yillarda iqtisod tez o‘sdi; Vladimir Putin 1999-yil oxirida Yeltsin ketgach hokimiyat tepasiga kelib, 2000-yilda prezident etib saylandi. Uning davrida markaziy hokimiyat kuchaydi; tanqidchilar ommaviy axborot vositalari va muxolifat imkoniyatlari qisqarganini ta’kidlaydi, hukumat esa barqarorlik va davlat suvereniteti zarurligini aytadi. 2014-yilda Qrim voqealari, 2022-yil 24-fevraldan esa Rossiyaning Ukrainaga keng ko‘lamli bosqini sabab G‘arb davlatlari Rossiyaga qarshi keng sanksiyalar joriy qildi.
Namunalar
1993-yilgi Konstitutsiya prezidentga hukumat tuzish va qonun loyihalarini taklif qilishda keng vakolat berdi. Qonunlarni Davlat Dumasi qabul qiladi, Federatsiya Kengashi esa mintaqalar vakillaridan iborat yuqori palata.
1998-yil avgustda Rossiya ichki qarzlari bo‘yicha to‘lovni to‘xtatdi va rublni qadrsizlantirdi. Shundan keyingi yillarda eksport daromadlari o‘sdi va iqtisod 1999–2008-yillarda yiliga o‘rtacha bir necha foizga o‘sdi.
Sinfda faoliyat
Voqealarni to‘rt kartochkaga yozing (1992-yil yanvar, 1993-yil oktabr, 1993-yil dekabr, 1998-yil avgust), aralashtiring va juftlar ularni to‘g‘ri tartibda terib, har birining oqibatini bir gapda aytib bersin.
Mashq
1
1992-yil yanvarida narxlar erkinlashtirilishi qanday oqibatlarga olib keldi?
Narxlar keskin oshdi, jamg‘armalar qadrsizlandi, ishlab chiqarish qisqardi, lekin bozor iqtisodiyotiga o‘tish boshlandi.
2
Rossiya amaldagi Konstitutsiyasi qachon va qanday qabul qilingan?
1993-yil 12-dekabrda umumxalq ovoz berishi (referendum) orqali.
3
Federativ shartnoma markaz va mintaqalar munosabatida nimani ko‘rsatadi? 1994-yildagi Tatariston bilan kelishuvni misol qilib keltiring.
Vakolatlar muzokara yo‘li bilan taqsimlangan: Tatariston 1992-yilgi shartnomani imzolamagan bo‘lsa-da, 1994-yilda markaz bilan alohida kelishuvga erishdi.
4
1990-yillarda Rossiya aholisi nega kamaydi? Ikki sabab keltiring.
Iqtisodiy qiyinchiliklar tufayli tug‘ilish kamaydi, o‘lim (ayniqsa erkaklar orasida) oshdi; ma’lum qismi boshqa mamlakatlarga ketdi.