Sovuq urushdan keyingi dunyo: ikki qutbdan ko‘pqutbli tizimga
Darslar 1 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
1
XX asr oxiri – XXI asr boshlarida xalqaro munosabatlar
Darslik: 4–8-betlar
MaqsadSovuq urush tugagach xalqaro munosabatlar qanday o‘zgarganini va ko‘pqutbli dunyo g‘oyasi nima ekanini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
ko‘pqutbli dunyo · multipolar world, a system with several centres of powergloballashuv · globalizationmodernizatsiya · modernizationG-20 · G-20, the group of 20 major economies
Tushuntirish
1991-yilda SSSR tugatilishi bilan «sovuq urush» yakunlandi va dunyoni ikki harbiy-siyosiy blokka bo‘lib turgan ikki qutbli tizim tugadi. 1990-yillarda AQSH eng kuchli davlat bo‘lib qoldi, shuning uchun bu davrni ba’zan «bir qutbli» deb ataydilar. XXI asr boshida Xitoy, Hindiston, Braziliya kabi tez o‘sayotgan iqtisodiyotlar kuchaydi va ko‘pqutbli dunyo, ya’ni bir nechta ta’sir markazi mavjud bo‘lgan tizim haqida gapirila boshlandi. Global urush xavfi kamaygan bo‘lsa-da, mintaqaviy mojarolar, terrorizm va yadro quroli tarqalishi xavfi saqlanib qoldi. 2008–2009-yillardagi moliyaviy inqirozdan keyin yirik iqtisodiyotlar rahbarlari G-20 formatida yig‘ila boshladi. 2014-yildan Ukraina atrofidagi voqealar, ayniqsa 2022-yil 24-fevralda Rossiya Ukrainaga qarshi boshlagan keng ko‘lamli bosqin (Moskva uni «maxsus harbiy operatsiya» deb ataydi) Rossiya va G‘arb munosabatini keskin yomonlashtirdi.
Namunalar
NATO kengayishi: 1999-yilda Polsha, Vengriya va Chexiya, 2004-yilda yana yetti davlat, 2023–2024-yillarda Finlyandiya va Shvetsiya ittifoqqa qo‘shildi va a’zolar soni 32 taga yetdi. NATO har bir suveren davlat o‘z ittifoqini erkin tanlaydi, deb hisoblaydi; Rossiya esa kengayishni o‘z xavfsizligiga tahdid deb biladi.
2001-yil 11-sentabrdagi terrorchilik hujumlaridan keyin NATO o‘z tarixida birinchi marta jamoaviy mudofaa haqidagi 5-moddani qo‘lladi. Bu terrorizm yangi turdagi xalqaro xavfga aylanganini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Uch ustunli jadval tuzing: «1945–1991», «1991–2008», «2008-yildan hozirgacha». Har bir ustunga xalqaro tizimning asosiy belgisini va uchta voqeani yozing, so‘ng guruhlar jadvallarini taqqoslang.
Mashq
1
«Ikki qutbli dunyo» nima va u qachon tugadi?
Bu AQSH va SSSR boshchiligidagi ikki blokka bo‘lingan tizim edi; u 1991-yilda SSSR tugatilishi bilan barham topdi.
2
G-20 nima va nima uchun u muhim?
Bu dunyoning eng yirik iqtisodiyotlarini birlashtirgan guruh; unga kiruvchi mamlakatlar jahon yalpi mahsulotining aksar qismini beradi va dunyo aholisining katta qismi yashaydi, shu sababli iqtisodiy qarorlar uchun muhim maydon.
3
Xitoy va Braziliyaning iqtisodiy o‘sishi xalqaro munosabatlarga qanday ta’sir qildi?
Ularning iqtisodiy kuchi oshgani sari jahon masalalarida ta’siri kengaydi va bitta davlat hukmronligi o‘rniga ko‘pqutbli tizim g‘oyasi kuchaydi.
4
Nima uchun sovuq urush tugagach ham dunyo to‘liq xavfsiz bo‘lmadi? Ikki sababni ayting.
Birinchidan, mintaqaviy mojarolar va etnik to‘qnashuvlar kuchaydi (masalan, Yugoslaviya hududida). Ikkinchidan, terrorizm va yadro quroli tarqalishi xavfi saqlanib qoldi.