Darslar 2 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
2
Sharqiy Yevropa mamlakatlarida demokratik inqiloblar va sotsialistik lagerning parchalanishi
Darslik: 9–14-betlar
Maqsad1989–1993-yillardagi Sharqiy Yevropa o‘zgarishlarini, Germaniya birlashuvini va Yugoslaviya hamda Chexoslovakiya taqdirini taqqoslash.
Yangi so‘zlar
sotsialistik lager · the socialist camp, the Soviet-led bloc of statesBirdamlik · Solidarity, the Polish free trade union and movementko‘ppartiyaviylik · multi-party systemetnik mojaro · ethnic conflict
Tushuntirish
1989-yilda Sharqiy Yevropadagi sotsialistik hukumatlar ko‘p joyda tinch yo‘l bilan hokimiyatdan ketdi. Polshada 1989-yil 4-iyundagi qisman erkin saylovlarda «Birdamlik» harakati nomzodlari g‘alaba qozondi, 1990-yil oxirida esa Lex Valensa prezident bo‘ldi. 1989-yil 9-noyabrda Berlin devori ochildi va 1990-yil 3-oktabrda ikki Germaniya birlashdi. Chexoslovakiyada «baxmal inqilob» bo‘ldi; Ruminiyada esa hokimiyat almashinuvi qonli to‘qnashuvlar bilan kechdi va Nikolae Chaushesku 1989-yil dekabrda sud qilinib, otib tashlandi. Yugoslaviya 1991-yildan boshlab urushlar bilan parchalandi, Chexoslovakiya esa 1993-yil 1-yanvarda kelishuv asosida Chexiya va Slovakiyaga bo‘lindi. Keyinchalik aksar Sharqiy Yevropa davlatlari NATO va Yevropa Ittifoqiga qo‘shildi, biroq bozor iqtisodiyotiga o‘tish ishsizlik, tengsizlik, korrupsiya va aholining g‘arbga ketishi kabi qiyinchiliklarni ham keltirdi.
Namunalar
Polsha: «Davra stoli» muzokaralari (1989-yil fevral–aprel) muxolifatga saylovlarda qatnashish imkonini berdi. Raqobatga ochiq o‘rinlarning deyarli hammasini «Birdamlik» nomzodlari egalladi va 1989-yil avgust–sentabrida Tadeush Mazovetski boshchiligidagi yangi hukumat tuzildi.
Yugoslaviya va Chexoslovakiya taqqosi: Chexoslovakiyada ikki mintaqa rahbarlari kelishib ajraldi va tinch yo‘l tanlandi. Yugoslaviyada Bosniya urushi (1992–1995) Deyton kelishuvi bilan to‘xtadi, Kosovo mojarosida esa 1999-yil martdan NATO havo operatsiyasi o‘tkazildi.
Sinfda faoliyat
Doskada «1989–1993» vaqt chizig‘ini chizing va unga oltita sananing har birini, hodisa va mamlakatni yozib chiqing. So‘ng qaysi hodisalar tinch, qaysilari zo‘ravonlik bilan kechganini ikki rangda belgilang.
Mashq
1
Berlin devori qachon ochildi va Germaniya qachon birlashdi?
Berlin devori 1989-yil 9-noyabrda ochildi; Germaniya 1990-yil 3-oktabrda birlashdi.
2
2004-yilda Yevropa Ittifoqiga qo‘shilgan Sharqiy Yevropa davlatlaridan to‘rttasini ayting.
Masalan: Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya (shuningdek Sloveniya, Estoniya, Latviya, Litva).
3
Quyidagilardan qaysilari Yugoslaviya tarkibidagi respublikalar bo‘lgan: Sloveniya, Polsha, Xorvatiya, Ruminiya?
Sloveniya va Xorvatiya; Polsha va Ruminiya alohida mustaqil davlatlar edi.
4
Nima uchun Chexoslovakiya Yugoslaviyadan farqli ravishda tinch bo‘lindi? Ikki omilni ayting.
Birinchidan, ikki tomon rahbarlari ajralish shartlari bo‘yicha kelishdilar. Ikkinchidan, Yugoslaviyadagidek keskin hududiy da’volar va aralash aholi mojarolari kam edi.