Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi: rivojlanish yo‘llari
Darslar 15 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
15
Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari
Darslik: 68–71-betlar
MaqsadOsiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari modernizatsiyasining asosiy yo‘nalishlari va umumiy muammolarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
rivojlanayotgan mamlakatlar · developing countriesneoliberal islohotlar · neoliberal reforms, which reduce the state’s role and open markets«so‘l burilish» · the “left turn” (“pink tide”), the election of left-leaning governments in Latin Americaurbanizatsiya · urbanization, the growth of cities and of the urban population
Tushuntirish
Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasidagi rivojlanayotgan mamlakatlar XX asr oxirida tez o‘sayotgan aholi, qashshoqlik, tengsizlik va texnologik ortda qolish muammolariga duch keldi. Sovuq urush tugagach, SSSR yordamiga tayangan davlatlar (Kuba, Vyetnam, Angola) rivojlanishning yangi yo‘llarini qidirishga majbur bo‘ldi. Sharqiy Osiyoda Janubiy Koreya, Tayvan, Singapur va Gonkong eksportga yo‘naltirilgan iqtisod bilan «Osiyo yo‘lbarslari»ga aylandi, keyinroq Xitoy va Hindiston tez o‘sdi. Musulmon aholisi ko‘pchilik davlatlarda boshqaruv shakllari juda xilma-xil (monarxiyalar, dunyoviy respublikalar, 1979-yildan Eron islom respublikasi); ayrim mamlakatlarda diniy g‘oyalarga tayangan siyosiy harakatlar, ba’zan zo‘ravon ekstremistik guruhlar paydo bo‘ldi, ularning zo‘ravonligini musulmon ulamolari va ko‘pchilik davlatlar rad etadi. Lotin Amerikasida 1990-yillarda neoliberal islohotlar o‘tkazildi, 2000-yillarda esa tengsizlikka norozilik «so‘l burilish»ga olib keldi. 2002-yilda Afrika Ittifoqi tuzildi, BRIKS esa Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy va Janubiy Afrika (2024-yildan boshlab yangi a’zolar bilan) rivojlanayotgan iqtisodiyotlar ovozini kuchaytiradi.
Namunalar
«Osiyo yo‘lbarslari»: Janubiy Koreya, Tayvan, Singapur va Gonkong 1960–1990-yillarda yiliga bir necha foiz o‘sib, kam daromadli agrar iqtisoddan yuqori texnologiyali sanoat va xizmatlar iqtisodiga o‘tdi.
«So‘l burilish»: Venesuela (1998), Braziliya (2002), Argentina (2003), Boliviya (2005) va Ekvadorda (2006) saylovlarda yetakchi bo‘lgan chap qanot kuchlar ijtimoiy dasturlar va resurslardan keladigan daromadni qayta taqsimlashni va’da qildi.
Sinfda faoliyat
Uch hududni (Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi) uch guruh oladi. Har guruh «asosiy muammo – urinilgan yechim – natija» zanjirini chizadi va qisqacha taqdim qiladi.
Mashq
1
«Rivojlanayotgan mamlakatlar» deganda nimani tushunasiz va ular qanday umumiy muammolarga duch keladi?
Daromadi nisbatan past, sanoati va texnologiyasi rivojlangan davlatlardan ortda qolgan mamlakatlar; ularda ko‘pincha aholi tez o‘sadi, qashshoqlik va tengsizlik yuqori.
2
«Osiyo yo‘lbarslari» deb qaysi to‘rtta iqtisodiyot atalgan?
Janubiy Koreya, Tayvan, Singapur va Gonkong.
3
BRIKS qisqartmasi qaysi mamlakatlarning bosh harflaridan tuzilgan?
Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy va Janubiy Afrika (South Africa).
4
Nima uchun SSSR tarqalishi Kuba va Vyetnam kabi davlatlarga og‘ir ta’sir qildi?
Ular sovet yordami, arzon energiya va tayyor bozorga tayangan edi; bu yo‘qolgach, iqtisodiy qiyinchilik kuchaydi va yangi sheriklar topish kerak bo‘ldi.