Darslar 6 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
6
1991 – 2017-yillarda Boltiqbo‘yi davlatlari
Darslik: 29–32-betlar
MaqsadBoltiqbo‘yi davlatlarining mustaqillikni tiklashi, Yevropa Ittifoqi va NATOga qo‘shilishi hamda fuqarolik va xavfsizlik bilan bog‘liq masalalarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Boltiq yo‘li · the Baltic Way, the human chain of 23 August 1989 across the three republicsfuqarolik · citizenshipShengen hududi · the Schengen Area, where border checks between members were abolishedyevro · the euro, the common currency of the eurozone
Tushuntirish
Estoniya, Latviya va Litva 1940-yilda SSSR tarkibiga kiritilgan; mustaqil davlatlar tomoni va ko‘pchilik G‘arb davlatlari buni noqonuniy bosib olish deb hisoblaydi, Rossiya esa bu bahsli atamani qabul qilmaydi. 1989-yil 23-avgustda uch respublikada «Boltiq yo‘li» deb ataluvchi odam zanjiri tuzildi. Litva 1990-yil 11-martda, Latviya 1990-yil 4-mayda mustaqillikni tiklashni e’lon qildi; 1991-yil 13-yanvarda Vilnyusda televizion minora yonida sovet qo‘shinlari bilan to‘qnashuvda 14 tinch aholi halok bo‘ldi. 1991-yil avgustdagi voqealardan so‘ng Estoniya (20-avgust) va Latviya mustaqillikni to‘liq amalga oshirdi, SSSR ularni 6-sentabrda tan oldi. Uchala davlat 2004-yil 29-martda NATOga, 1-mayda Yevropa Ittifoqiga qo‘shildi; Estoniya 2011-yil, Latviya 2014-yil, Litva 2015-yil yevroga o‘tdi. Estoniya va Latviyada fuqarolik asosan 1940-yilgacha fuqaro bo‘lganlar va ularning avlodlariga tiklandi, qolganlar tabiiylashuv yo‘li bilan oldi; bu rusiyzabon aholining ma’lum qismini fuqaroligi yo‘q qilib qo‘ydi. Rossiya bunday siyosatni tanqid qiladi, Boltiqbo‘yi hukumatlari esa uni davlat tili va mustaqillikni himoya qilish deb tushuntiradi.
Namunalar
Fuqarolik masalasi: Litva 1991-yilda barcha doimiy aholiga fuqarolik taklif qildi, chunki aholining ko‘pchiligi litvaliklar edi. Estoniya va Latviyada esa ruslar ulushi katta bo‘lgani uchun tabiiylashuv uchun til imtihoni kabi shartlar qo‘yildi.
Yevropa bilan yaqinlashuv: NATO (2004-yil 29-mart) – xavfsizlik kafolati; Yevropa Ittifoqi (2004-yil 1-may) – umumiy bozor; Shengen hududi (2007-yil dekabr) – chegara nazoratisiz harakat; yevro – yagona valyuta.
Sinfda faoliyat
«Boltiq yo‘lbarslari» deb atalgan davr (2000-yillar boshi – 2007) va 2008–2009-yillardagi inqirozni ikki rangli grafikda chizing: o‘sish va pasayishning ehtimoliy sabablarini yozing.
Mashq
1
Boltiqbo‘yi davlatlari va ularning poytaxtlarini ayting.
Televizion minora yonida sovet qo‘shinlari bilan to‘qnashuvda 14 tinch aholi halok bo‘ldi.
3
Litva fuqarolik masalasida Estoniya va Latviyadan nimasi bilan farq qildi?
Litva fuqarolikni barcha doimiy aholiga bergan; Estoniya va Latviyada u asosan 1940-yilgacha fuqaro bo‘lganlar avlodlariga tiklangan, qolganlar tabiiylashuvdan o‘tgan.
4
2008–2009-yillardagi inqiroz Boltiqbo‘yi iqtisodiyotiga nega qattiq ta’sir qildi?
Ularning o‘sishi chet el kapitali va kreditlarga ko‘p tayangan edi; kapital oqimi kamayganda ishlab chiqarish keskin pasaydi, ishsizlik oshdi va ko‘pchilik chet elga ishlash uchun ketdi.