Darslar 3 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1991 – 2017-yillar): o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. 1-nashr. «Turon-Iqbol», Toshkent, 2018
3
Sovet davlatining parchalanishi va sobiq sovet respublikalarida mustaqillikning e’lon qilinishi
Darslik: 15–18-betlar
MaqsadSSSRning tugatilish bosqichlarini, MDHning tashkil topishini va mustaqil bo‘lgan respublikalar duch kelgan muammolarni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) · Commonwealth of Independent States (CIS)suverenitet · sovereigntyavtoritar rejim · authoritarian regime«rangli inqilob» · “colour revolution”, a mass protest movement that changes a government
Tushuntirish
1991-yil 19–21-avgustda SSSR rahbariyatining bir qismi Gorbachyovni chetlatishga urindi, ammo bu urinish barbod bo‘ldi va respublikalarning mustaqillikka intilishi kuchaydi. 1991-yil 8-dekabrda Rossiya, Ukraina va Belarus rahbarlari SSSR sifatida mavjud bo‘lmay qolganini e’lon qilib, MDH tuzilishini bildirdi; 21-dekabrda Olmaotada 11 respublika Deklaratsiyani imzoladi. 1991-yil 25-dekabrda Mixail Gorbachyov prezidentlikdan iste’foga chiqdi. Boltiqbo‘yi respublikalari MDHga kirmadi, Gruziya 2009-yilda, Ukraina esa 2014-yildan keyin hamdo‘stlik faoliyatidan chiqdi. Yangi davlatlar iqtisodiy aloqalarning uzilishi, narxlar o‘sishi va siyosiy tizimni noldan qurish muammosiga duch keldi; ko‘pchiligida kuchli prezidentlik hokimiyati va avtoritar usullar o‘rnashdi. Taxminan 25 million rus millatiga mansub odam Rossiyadan tashqarida qolgani ham chegaralar, til va fuqarolik masalalarini keltirib chiqardi.
Namunalar
Sanalar zanjiri: 19–21-avgust 1991 – davlat to‘ntarishiga urinish; 31-avgust – O‘zbekiston mustaqilligi e’lon qilindi; 8-dekabr – Belovej kelishuvi; 21-dekabr – Olmaota deklaratsiyasi; 25-dekabr – Gorbachyov iste’fosi.
O‘zbekiston MDHning ta’sischilaridan biri bo‘ldi, lekin harbiy-siyosiy bloklarga kirmaslik siyosatini tutdi. U 2001-yildan Shanxay hamkorlik tashkiloti a’zosi, 2020-yildan esa Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqida kuzatuvchi.
Sinfda faoliyat
Doska yonida «MDH: foyda va muammolar» ikki ustunini to‘ldiring: har ustunga o‘quvchilar navbatma-navbat bittadan fikr yozadi, so‘ng sinf qaysi fikrlar darslikdagi dalillar bilan tasdiqlanishini aniqlaydi.
Mashq
1
1991-yil 8-dekabrda qaysi uchta respublika rahbarlari SSSR tugatilganini e’lon qildi?
Rossiya, Ukraina va Belarus rahbarlari.
2
Qaysi sobiq respublikalar 1991-yilda MDHga kirmadi?
Boltiqbo‘yi respublikalari: Latviya, Litva va Estoniya.
3
MDHning tuzilishi yangi davlatlar uchun qanday amaliy ahamiyatga ega bo‘ldi? Ikkita misol keltiring.
U iqtisodiy va gumanitar aloqalarni saqlashga, shuningdek, bahsli masalalarni muzokara orqali hal qilish uchun maydon bo‘lishga yordam berdi.
4
Nima uchun ko‘pchilik sobiq sovet respublikalarida avtoritar tuzumlar shakllandi? Ikki sabab keltiring.
Demokratik institutlar yo‘q yoki zaif edi va boshqaruv an’analari markazlashgan hokimiyatga o‘rgangan edi; iqtisodiy tushkunlik sharoitida kuchli prezident «barqarorlik» kafili sifatida ko‘rildi.